Ali Bilge: Yarın başlayacak olan İsrail, Filistin ve Türkiye arasındaki Ankara Forumu’ndan ve kurulması düşünülen ticaret bölgesinden bahsetmek istiyorum. Bu hususta  Peres, Abbas ve Gül  birlikte bir mutabakat metni imzalayacak. Bölgede  organize sanayi bölgesi  benzeri  bir alan geliştirme fikri ilk olarak  Nisan 2005’te ortaya kondu. Türkiye’den  TOBB,  İsrail İmalatçılar Birliği, bir de Filistin Odaları Federasyonu, üç özel sektör kuruluşu bir araya geldiler ve bu fikri geliştirdiler. Daha önce özel sektör kuruluşları arasında böyle bir diyalog mekanizmasında yoktu. Bu girişim, Nisan 2005 tarihinde başladı ve  ‘Ankara Forumu’ adını aldı. Amaç, özellikle harap olmuş alanlarda,  işsizliğin had safhaya ulaştığı, ekonomik aktivitenin  kalmadığı  Filistin’de  istihdam yaratmak. Başlangıçtan itibaren Amerika temsilci bulunduruyor, Amerikan Ticaret Odası, Dünya Bankası içinde yer alıyor. Başlangıçta Dünya Bankası eski başkanı Wolfenson ve Tony Blair gibi isimler bu sürecin içinde aktif olarak yer alıyorlardı. Bu toplantıda da  bu kuruluşlar gözlemcilerini bulunduracaklar. Seçilen ilk alan  Erez Sanayi Bölgesi, İsrail’le Gazze Şeridi’nin kuzey sınırında yer alan bir bölge. Öncelikle Erez’de  var olan eski aktivitenin canlandırılması ve  yeniden yapılandırılması üzerine  çalışmalar yapıldı.

ÖM: Bu esas itibariyle Gazze’de mi düşünülüyordu?

AB: Evet başlangıçta  Erez üzerinde yoğunlaştı,  ancak  zaman içerisinde Hamas’ın seçimleri kazanması sonrasında  bölgede  güvenlik  sorunlarının aşılamaması nedeniyle Erez’de çalışmak  imkânnsız hale gelmiş gibi gözüküyor. Halihazırda  yetkililer, Erez’de yapılan çalışmaların akamete uğramadığını söyleseler de fiilen böyle bir durum var. Erez Sanayi Bölgesi’nde daha önce 200’e yakın Filistinli şirket faaliyet gösteriyormuş, İsrail’in  Gazze’den geri çekilmesinden sonra bölgede çalışan   pek çok şirket faaliyetlerine son vermek zorunda kaldı. Ankara Forumu’nun  ilk yaklaşımı Erez bölgesi üzerineydi, pek çok etüd,  fizibilite, proje yapıldı. Yapılan hesaplamalara göre,  Erez bölgesine kurulacak ticaret merkezinde  10 bine yakın Gazzeli  istihdam edilecek;  bölgede  Türk şirketler, yabancı şirketler faaliyet gösterecek,  çeşitli ülkeler  buradan  yapılacak ticarete teşvikler tanıyacaklar. Gazze nüfusunun yaklaşık %7’sinin de bölgede  çalışması öngörüldü. Bir serbest ticaret anlaşmasıyla, bölgede üretilen ürünler Amerikan pazarına gümrüksüz ve kotasız girebilecek.  Türk şirketleri de çeşitli fırsatlar yakalayacaklar. Kurulacak ticaret ve sanayi bölgesini  işletecek  görevli bir şirket de kuruldu; bu şirketin merkezi İstanbul’da,  ama Filistin’de kayıt altına alınması gerekiyordu. Hamas’ın da devreye girmesiyle birlikte, böyle bir şirket kaydının yapılması uzun bir zamana yayıldı. Ancak tüm bunlar gelişirken,  3 ülke dışişleri bakanları Erez’e ilişkin siyasi mutabakatı imzalamışlardı.  Erez’e ilişkin çalışmalar akamete uğrarken,  Erez’deki çalışmaya paralel bir proje geliştirildi. Fizibilite tamamlanmasına karşın, biraz önce söylediğim nedenlerden ötürü, paralel bir proje geliştirildi. Bu paralel proje yarın Ankara’da yapılacak toplantıya konu oluyor.  Yer olarak Batı Şeria’da, Cenin, bir de Tarkumiye düşünüldü, şimdi Tarkumiye  bölgesinde karar kılınmış gözüküyor. Bölgenin  güvenlik açısından daha uygun olduğu tespiti yapıldı. Aslında yarınki toplantı,  Batı Şeria’daki yeni seçilen  bölge ile ilgili olarak, Erez  bölgesinde olduğu gibi, daha üst ve kararlı bir siyasi  desteğin verilmesine  yönelik bir  çerçeve anlaşması, mutabakat zemini zaptı oluşturulmasına ve güçlendirilmesine dönük bir zirve.  Bu amaçla,  iki ülkenin devlet başkanları ayrı ayrı Türkiye’ye davet edildi. Yarın köşkte mutabakat metinleri imzalanacak, TBMM de konuşma yapacaklar, Filistin ve İsrail açısından  başka bir ülke meclisinde bir araya gelmeleri her anlamada bir ilk oluyor.

Ömer Madra: Bu yeni bölge Batı Şeria’da oluyor değil mi?

AB: Evet.

ÖM: Belki de artık herkes Gazze’yi gözden tamamen çıkartmış durumda.

AB: Türkiye cephesinde  yetkililer,  “Gazze –Erez bitti” demiyorlar, ama şu anda fiilen orada yapacak bir şey yok, dolayısıyla ikinci bir eşzamanlı projeyi gündeme getiriyorlar. Erez’in tekrar canlanabileceğine ilişkin ümitlerini devam ettirdiklerini ifade etmelerine karşın, fiiliyatta  Gazze  gözden çıkarılmış durumda. Erez’de yapılan çalışmalar, Batı Şeria’daki Tarkumiye’ye kaydırılıyor.

ÖM: Evet, Gazze’nin üstünde bir kez daha durmak istiyorum; Hamas, El Fetih’le çatışıp oradaki hakimiyetini pekiştirdikten sonra, çok ağır bir baskı da olduğu için, %85’i işsizmiş o tarafta yaşayan insanların, unun fiyatı da %80 zam görmüş, bütün bankalar da neredeyse parasız kalmış durumda ve çocuklarda çok yaygın olan beslenme problemleri artık bütün nüfusa yayılmış durumda, kısaca çok vahim bir durum var ortada.

AB: Kesinlikle,  bu vesile ile İsrail’de ve Filistin bölgesinde çalışan arkadaşlarla  temaslarım oldu bilgi toplamak için; Hamas’a bağlı bürokrasi, dışarıdan gelen,  Suriye’den gelen paralarla ayakta  durmaya  çalışıyor. Öbür taraf,  İsrail’in destek vermesi suretiyle ayakta duruyor, ama herkes on derece kötü durumda, eğitim, altyapı, her şey bitmiş durumda. Türkiye  ve TOBB  diplomatik kanalda var olan   sınırları aşabilmek suretiyle bölgede aktif bir rol oynamak istiyor, bunun için bu girişimleri başlatıyor.

Diğer yönden girişimin ekonomik gerekçeleri açısından da şu öne sürülüyor:  Türkiye’de tekstil ve hazır giyim gibi sektörlerinde ciddi  sancı yaşıyoruz, malum Hindistan, Çin gibi ülkelerle rekabet edemiyoruz, Çin ve  Hint malları ile Türk malları arasındaki fiyat rekabeti çok ciddi ölçüde Türkiye’nin aleyhine işliyor.  Rekabetin Türkiye aleyhine olmasının nedeni Çin ve Hindistan’ın daha ucuz iş gücünün olması.  Filistin  bölgesinde de işgücünün çok ucuz olmasının, uluslararası camianın bölgeye aşırı teşvikler vereceğini beyan etmesi suretiyle, girişimin Türkiye ekonomisine de katkıda bulunabileceği varsayımı var. Açıkçası, üç ülke devlet başkanının bir araya gelmesi  önemli, ama bütün bu büyük patırtıya rağmen, bazı  çalışmalar olmasına karşın, ortada somutlaşmış bir durum yok. Türkiye diyalog zeminini geliştiriyor. Tabii bunun Ortadoğu Konferansı’nın öncesine rastlaması, iki ülke devlet başkanının Türkiye parlamentosunda  konuşma yapması,  bize politik tavırlar hakkında çeşitli izlenimler veriyor. AKP hükümetinin Hamas’la diyalog kurması, hem İsrail, hem ABD tarafından çok ciddi eleştirilmişti.

ÖM: Şimdi Hamas devreden çıkmış oluyor.

AB: Evet, Hamas AKP’nin gündeminden çıkmış gibi gözüküyor, çünkü siz Abbas’ı ve Peres’i parlamentonuzda konuşturuyorsanız, bu Hamas’la olan diyalog zeminini artık ortadan kaldırıyorsunuz demektir. Abbas ve Peres’le  kuvvetlendirilmiş bir siyasal ilişki içerisindesiniz ve bu görüntü Ortadoğu Konferansı öncesinde ve Genişletilmiş Irak’a Komşu Ülkeler Konferansı’nın ve Bush görüşmesinin sonrasına denk gelen bir konjonktürde cereyan ediyor.  Ankara Forumu’nun yedincisi yapılıyor,  bu yedinci toplantı iktisadi bir projenin yeniden canlandırılması üzerine yoğunlaşmasına karşın,  Türkiye’yi yöneten hükümetin  politik  tercihleri açısından, diyalogların hangi aktörlerle kuvvetli olduğunu göstermesi açısından  önemli ve bize bu konuda ciddi bir izlenim veriyor.

ÖM: Bu konunun dışında bir de  geçtiğimiz 1 ay içinde, emekli komutanlarla ilgili gelişmeleri de konuşalım diyorduk.

AB: Gerçekten bu kuvvet komutanlarının yaptığı inanılmaz itiraflar  insanı dehşete düşürecek cinsten,  ama benim  açımdan çok şaşırtıcı değil. Ankara’da bu kesimden insanların derinliklerini inceleme fırsatını bulan bir kişiyim, bu konuda daima gözlemlerim, izlenimlerim olmuştur. Bu bazı insanlar içinse öyle bir şok ki, bir sabah uyanıyorsunuz, aslında anneniz sandığınız kişi  anneniz değil, sanki böylesi bir duygu yaratan itiraflar bunlar. Yalanla, yanlışla yüz yüze gelenlerin itirafı, üstelik yalanla yüz yüze gelenler yalanı üretenler kendileri, tuhaflık da burada zaten. Ayrıca şunu da görmek lazım, bu itirafların yer aldığı söyleşilerin zamanlaması da çok önemli,  ayrıca  askerci bir gazetecinin yaptığı bir çalışma... 

 

ÖM: Fikret Bila’nın Milliyet gazetesindeki dizisinden söz ediyoruz.

AB: Evet dizi kitap oluyor. Burada  mesele şu; yaslandığı tarihi bilmeyen, yaslandığı tarihten haberdar olmayan ve TC’nin yıllardır asli unsuru olarak Türkiye’yi yöneten,  üç  darbe yapan, sayısız darbe girişiminde bulunan, Türkiye’yi yöneten MGK’larla hayatımızda sürekli yer alan asker komutanlarının bilgi düzeyini göstermesi açısından gerçekten ibret verici açıklamalar. Tabii ki, Aytaç Yalman’dan Kenan Evren’e kadar, ki bu insanlar son 25 yılda, 12 Eylül’ünden 28 Şubat’ına, son dönem darbe girişimlerinin  karelerinde bizatihi yer almış komutanlar, Kürt meselesi, PKK sorunu, Güneydoğu’ya ilişkin bütün operasyonların içerisinde birebir yer almış insanlar. Komutanların itiraflarına  daha ekleyecekleri, öğrenecekleri daha çok şey var, çünkü dayandıkları tarihten ya  gerçekten haberdar değiller ya da yaslandıkları yalan tarihin iflas ettiğinden emin oldular. Milli mücadele dönemine, cumhuriyetin inşasına, tek parti yönetimine, Kürt isyanlarına, tüm bu dönemlere  yeniden ve doğru bakmalılar. 

 

1981 yılında Mete Tuncay’ın, Tek Parti Yönetiminin Oluşturulması, 1923-1931 adlı kitabı yayımlanmıştı, çok önemli bir çalışmadır; kitabı  okuduğumda  Kürt isyanlarını öğrendiğimde şoka girmiştim, çünkü bize öğretilen tarih o değildi, kaynak bulamamanın çaresizliği içinde, inilebilecek kadar  derinliğe indiğimde, “1921-38  yıllarında 16-17  isyanın olmasını açıklamak nasıl mümkün olabilir?” diye düşündüğümü hatırlıyorum. 1925  Şeyh Sait İsyanı’nda  20 bine yakın insanın öldüğünü, Dersim’de ölenlerin sayısını bilmediğimizi, PKK’ya gelene kadar Kürt isyanlarında ölen Kürt ve Türk  sayısını, Türk ordusunun kayıplarını, mali olarak kayıplarını sorgulamaya başladığımda, bunların gizli ve asla sorulmaz ve yasak olduğunu  farkına vardığımda nasıl dehşete düştüğümü hatırlıyorum. Mustafa Kemal’in 1923 yılının Ocak ayında İzmit Kasrı’nda İstanbul Bab-ı Ali’sine yaptığı açıklamalar içerisinde, “Kürtlere özerklik verilecek” cümlesini gördüğümüzde inanılmaz şaşkınlıklara uğradığımızı hatırlıyorum.  Her şey  kapalıdır, nüfus kayıtlarınızda etnik nüfusunuzu göremezsiniz, bunlar gizlidir, bir soru sorduğunuzda,  “Şeyh Sait İsyanı’nda Türk ordusunun kayıpları nedir?” dediğinizde, bunlara yanıt verilmez . Özel Tunceli Kanunu’nu öğrendiğinizde, “Dersim olayı nasıl cereyan etti?” diye bir soru sordurulmaz size, bunlar bilinmez. Özel bir okuma ve öğrenme alışkanlığınız yoksa , Şapka Devrimi’nde Trabzon’un topa tutulduğunu bilmezsiniz, şapkaya direne 52 kişinin Erzurum’da  asıldığı söylenmez size. Kongre iktidarını, Kongre dönemini, Bülent Tanör’ü okumadan anlayamazsınız, öğretilmez size.  Sonuç olarak, büyük yalanların, gizlemelerin olduğu bir tarihe yaslanırsanız da, ne doğru düzgün bir askeri politika ne de sivil  politika üretebilirsiniz, ondan sonra da gelir, Mehmet Ali Şahin gibi inciler döktürmeye başlarsınız. Mehmet Ali Şahin ile Aytaç Yalman’ın anlama ve algılama kapasitesi arasında bir paralellik kurabilirsiniz. Yalman   “Kürt yoktur” diye şartlanıp, sonra şoka giriyor, Şahin de şokta, serbest bırakılan askerleri anlayamaz, “ne diye ölmediler, öldürülmediler, öyleyse hain bunlar”  diye  konuşur. Peki bu iki portre nasıl yetişti, bu günlere nasıl geldiler? Yalman Harp okullarında  böyle eğitildi, Şahin, Milli Türk Talebe  Birlikleri’nde bu şekilde evrildi.  Şahin mücahitti,  Erbakan ekolünün milliyetçi Müslümanlarından. Cumhuriyet, çocuklarını yalan tarihle eğitti. Bunlar politikacı oldu, askeri bürokrat oldu, ‘Komando Cemil’le ‘Mücahit  Şahin’ arasında, ya da Aytaç Yalman’la diğer komutanlar arasında çok fark yoktur,  aynı membadan  beslendiler.  Böyle bir tarihe, yalan bir tarihe yaslanırsanız, hayatınızın bir  aşamasında bir sabah uyandığınızda vakit çok geç olduğunda, böyle itiraflarda bulunursunuz. Söylenecek çok söz var,  Mehmet Ali Şahin’den, Aytaç Yalman’a, Kenan Evren’e, ama programımızın yetmez.

ÖM: Evet bu resmi tarih anlayışıyla gerçekler dünyasından kopuk bir ülke manzarası çizmiş oldunuz.

 

AB: Türkiye’de Lozan tutanaklarını okur yazar herkesin okuması lazım. Adam Lozan’ı  bilmiyor, yaslandığımız tarihi yenilemek için Lozan’da başlayabilirler, Aytaç Yalman’a, Mehmet Ali Şahin’e, Kenan Evren’e önerilir. Kenan Evren 90’a yaklaştı bunları okuyamayabilir. Ömer Bey, sizin kürsü hocanız, rahmetli Sera Meray, Lozan tutanaklarını toplamıştı ve önsözü de İsmet Paşa’nındır. Mekteb-i Mülkiye Yayınları’ndan 1968 yılında basılmıştır, ondan sonra bir daha basılmamış. Okumalarını tavsiye etmekten başka çare yok, hatta hediye edelim, madem Aytaç Bey bu kadar ilgili. Bu kitapta Musul, Kerkük hususunda, Türkiye’de yaşayan Kürtler hususunda, azınlıklar hususunda, yaslanıp da politika üretebileceğin çok net metinler var.  Aslında bunlar güzel  gelişmeler, geç olsa da bu itirafları görmek...

ÖM: Ben de onu söyleyecektim, emekli komutanların, orgenerallerin, devlet başkanlığı da yapmış kişilerin, başbakanlara da danışmanlık yapmış kişilerin, bunu şimdi bu şekilde söylüyor olmalarının, ‘zararın neresinden dönülse kârdır’ hesabıyla olumlu da karşılanacak bir hususu barındırdığı söylenebilir.

AB: Evet.  Adalet Bakanı biliyorsunuz bir evvelki devlet bakanlığı görevinde,  futbol federasyonuna  ve klüplere söz geçiremeyen bir  bakandı ve bu bir fiyasko olmuştu. Yani futbol federasyonunun karşısında ezilmiş bir bakan  şu anki Adalet Bakanı. Çuvallamış bir insanın ezikliğinin ifadesidir bu sözler, yetersizliğinin de ifadesidir.  Tavsiyem, önce futbol dünyasıyla, mafyayla hesaplaşmasını başarsın, sonra da bu sekiz  askere  ilişkin duygu ve düşüncelerini gözden geçirsin .

Şahin’in açıklamaları, AKP’nin sözcülerinin, kadrolarının demokratlığının sınırlarını gösteriyor. Yani daha yiyecekleri çok ekmek, yapacakları çok itiraf var, çünkü  bu kişiler, Aytaç Yalman, Kenan Evren, Mehmet Ali Şahin böyle bir ortamda, 80 yıllık yalan  ortamında  yetiştiler. Göl bu kadar, insanları ancak bu kadar evirebiliyor.  Daha çok şey var, bu gölün balıklarının öğreneceği. Ancak bir Kızılderili sözünü hatırlatmakta fayda var; “balık gölüne göre büyür.”

 

12 Kasım 2007 tarihinde Açık Radyo’da yayınlanmıştır.

Makalenin İngilizce aslına ulaşmak için tıklayın.

Amerika Birleşik Devletleri, Kıyamet’in geleceğine, kendilerinin ve  yakınlarının ebedi huzur güvenliğe kanatlandırılacaklarına sahiden inanan radikallerin etkisinde olduğu için endişeliydim. Bunu yeniden düşündüm. Ülke gerçekten de İncil öğretisiyle hareket eden –seçilmiş olanın kurtarılması ve diğerlerinin yakılması- radikallerin etkisinde, ama bunun için ilahi bir müdahaleye gerek yok. Cennet bekleyebilir. Büyüyen özelleştirilmiş felaket servisleri sayesinde, bu huşu verici durumu yeryüzünde yaşıyoruz.

Güney Kaliforniya’da yaşananlara bir bakın. Vahşi alevler bölgeyi sararken, yangının göbeğindeki bazı evler, sanki üstün bir güç onları kurtarmışçasına dimdik ayaktaydı. Ama bu Tanrı’nın eli değildi; daha çok Firebreak Spray Sistemlerinin maharetiydi. Firebreak, dev sigorta şirketi American International Group’un (AIG), www.aigpcg.com müşterilerine –ama sadece ülkenin en zengin mahallelerinde yaşayanlarına- sunduğu özel bir servis. Şirketin, Özel Müşteri Grubu’nun üyeleri,  evlerine alev geciktiriciler püskürtülsün diye, yaklaşık 19 bin dolar ödüyorlar. Korkunç yangınlar sırasında, kırmızı itfaiye araçlarıyla yarışan mobil birimler, alevleri müşterileri için söndürdüler.

Bir müşteri, bu modern zamanlar Tecellisini Los Angeles Times’a şöyle anlatıyor: “Gözünüzün önüne getirin. Burada, vahşi alevlerin ortasındasınız, duman her yerde, alevler her yerde. Duman tepelerin üzerine yükselmiş. Burada ise yangınlarla mücadele eğitimi almış birkaç çocuk, itfaiye aracına benzer bir şeyle beliriveriyorlar ve özellikle sizin evinizi korumak için buradalar.”

Sadece sizin evinizi. Özel itfaiyecilerden biri Bloomberg News’e anlatıyor: “Bazen öyle anlar oldu ki, biz bir evi spreylerken, komşunun evi meşale gibi yandı.” Kamusal itfaiyelerin bütçesi kısıldıkça, herkesin eşit korumaya sahip olduğu, acil müdahale günleri bitti. Şimdi, giderek artan doğal felaketlere yeni bir modelle müdahale edilecek: JetSet Müdahale.

Geçtiğimiz yıl, kasırga mevsiminde, Floridalı ev sahiplerine de, “bir kasırga kurtarma harekâtını jet-set tatile dönüştürme” sözü veren turizm şirketi HelpJet, benzer bir kurtarma hizmeti sağladı. Yıllık bir aidat karşılığında, şirket temsilcisi her şeyle ilgileniyor: havalimanına transfer, lüks yolculuk, beş yıldızlı tatil köylerine rezervasyonlar. Her şeyden önemlisi, HelpJet, Katrina sırasında,  hükümet yetersiz kaldığı için bir sığınak oldu. “Sırada beklemek yok, kalabalıklara karışmak yok. Sadece birinci sınıf bir deneyim var.”  

HelpJet, piyasadaki daha büyük oyuncularla ciddi rekabete girmek üzere. Michigan’ın kuzeyinde, California yangınlarıyla aynı hafta içinde, Pellston halkı, önemli bir tartışmanın ortasındaydı. Kasaba, tamamen özelleştirilmiş ilk ulusal afet çağrı biriminin merkezi olmak üzereydi. Plan, paralı Triple Canopy şirketiyle bağlantısı pek bilinmeyen Sovereign Deed’in buluşuydu. Şirketin Başkan Yardımcısı Emekli General Richard Mills’e göre, HelpJet gibi Sovereign Deed de, “kulüp üyeliği” tarzında çalışacaktı. Bir kereliğine alınacak 50 bin dolar ve 15 bin dolarlık yıllık üyelik bedeli karşılığında, üyeler “kapsamlı bir afet çağrı servisi” alacaktı. Bu, kamuya ve kamu sağlığına ciddi zarar verecek insan eliyle gerçekleşen felaketler (bunu terörist saldırı olarak da düşünebiliriz), salgın hastalık ya da doğal afet olabilirdi. İlaca, suya ve yiyeceğe ulaşma üyelik bedeline dahil, buna karşılık özel servis ödemesi yapanlar, VIP kurtarma misyonunun içinde olacaklar. 

Birçok özel afet şirketleri gibi, Sovereign Deed de, güvenlik simsarlığı ve aynı devlet için çalışan yöneticilerinin bağlantıları sayesinde, küresel ısınmadan ve devletin zaafından kaçışı satıyor. Bir süre önce, Pellston’da konuşan Mills de, durumu şöyle açıklıyordu: “FEMA’nın ve Ulusal Muhafızlar’ımızın gerçeği alt yapıya sahip olmayışlarıdır. Öte yanda Sovereign Deed, birçok ulusal ve uluslararası bilgi merkeziyle doğrudan bağlantıdadır ve özel düzenlemeler yapabilir. Bu çok özel düzenlemeler, Acil Operasyonlar Merkezi’mize, üyelerine kriz zamanında kritik müdahale olanağı vermektedir.” Bu dünyevi kurtarışta Tanrı’nın eline gerek yok. Seçilmişleri güvenliğe kavuşturan eski CIA ajanları ya da Özel Kuvvetler elemanları varken, kurtarılmak için dua etmeye değil, ödeme yapmaya ihtiyacınız var. Ve esnek yerel siyasetçileri, şaşırtıcı bir şekilde modern havalimanı ile Pellston dururken, kimin yeni bir Kudüs’e ihtiyacı olur?

Sovereign Deed yakında, kendini Blackwater USA ile rekabet ederken bulabilir. Blackwater CEO’su Erik Prince, kısa bir süre önce, afetlerde insani yardımın da dâhil olduğu “geniş çerçeveli” servisler sunma planları olduğunu yazmıştı. Yangın Bleckwater’ın batı üssü olarak tartışılan San Diego’ya ulaştığında, şirket bundan yararlanma fırsatını kaçırmadı. Şirketin Başkan yardımcısı Brian Bonfiglio, “Blackwater, Doğu Yakası yangınlarının taktik operasyon merkezi olabilirdi. Eğer şimdi aktif olsaydık ne kadar faydalı olacağımızı bir düşünün” dedi. Kapasitesini göstermek için de, Blackwater, California’daki Potrero sakinlerine, pek de ihtiyaç duyulmayan, yiyecek ve battaniye dağıttı. Bonfiglio, “Bu hep yaptığımız bir şey” dedi. Aslında, Iraklıların acı bir şekilde öğrendiği gibi, Blackwater’ın yaptığı şey, toplumları ya da ülkeleri korumak değil, sadece Blackwater’a silahların ve teçhizatın parasını ödeyen yöneticiyi korumak.

Kurtarılmak için öde mantığının aynısı, bu yeni afet kulübü sektörünün tamamını idare ediyor. Ve tabii ki, afetlere meyilli bir dünyaya kolektif tepkimizi ortaya koyan bir başka prensip daha var: Her yaşam eşit değerdedir.

Hâlâ bu yaban düşünceye inananlara sözüm şu ki, bu ilkeyi acilen korumanın zamanı geldi.

Türkçe'ye çeviren: Nuray Soysal

Ömer Madra: Bugün İlerleme Raporu hakkında konuşacağız.

Cengiz Aktar: İlerleme, ya da gerileme, durma, duraklama.

Avi Haligua: Olli Rehn’e göre hızla ilerleme galiba?

CA: Yok öyle demedi, ama hakikaten acıklıydı hali dün basın toplantısında. Ona geçmeden önce size bir sorum var, bu esir askerlerin serbest bırakılmasına sevinebildiniz mi siz?

ÖM: Evet.

AH: Evet, gönül rahatlığıyla sevindik.

CA: Allah allah!

AH: Niye sevinemediler biz onu anlayamadık aslında. Siz sevinmediyseniz bir açıklama alsak?

CA: Ben tereddütteyim. Bu ne anlama geliyor Allah aşkına bana anlatır mısınız? “En iyi asker ölü asker” mi demek?

ÖM: Böyle görüşler var, Adalet Bakanı bence inanılmayacak bir açıklama yaparak...

CA: Tarihe geçti değil mi? En iyi asker şehit asker.

AH: Düşüncenin kristalize halini bugün Sabah gazetesinde Doğu Perinçek’in açıklamalarında görmek mümkün, “tabutta gelmeleri gerekirdi” diye daha da netleştirmiş.

CA: Tam adını koymuş. Teşekkür ederim bu açıklamalar için, buna ihtiyacımız vardı. Gelelim diğer konuya, AB İlerleme Raporu’na. Burada temel sorunlar var. Avrupa Komisyonu aşağı yukarı bu mevsimde bir rapor yayınlıyor 1998’den beri. Biz şimdi gündem dışıyız, onu da söyleyeyim, çünkü raporun tartışması dün bitti, defter kapandı gelecek sene Kasım’a kadar. AB işleri 365 günde bir gündemimize geliyor, ondan sonra da çıkıyor gündemimizden, çünkü gündemimiz çok dolu, başka yapacak işlerimiz var. Bu beyanlar, Irak’ta olup bitenler vs. Hakikaten böyle bir sıkıntı var bürokratik dille konuşacak olursak; Türkiye’nin AB diye bir gündemi artık yok, Avrupa’nın da Türkiye diye bir gündemi yok. Mesela şu son 3-4 güne baktım, dün de dahil, Türkiye’nin ilerleme raporundan veya Türkiye’nin AB ilişkilerinden bahseden bir AB ülkesi basını yok.

ÖM: Aslında çok dikkat çekici bir şey bu söylediğin, belki de herkes seçici bir algılama yaptığı için, ben de Olli Rehn’in basın toplantısına daha bir iyimser bakıyordum, yani gündemdeyiz ve hatta olumlu değerlendirmeler var diye düşünüyordum. Ama şimdi sen söyleyince şaşırdım.

CA: Oradaki durum öyle bir raddede ki artık, bırak 27 ülkenin ulusal basınını, -hepsini incelemedik tabii ama-, mesela Brüksel Devlet Radyosu ile yarım saatlik bir canlı yayına katıldım telefonla, konu neydi biliyor musun? Irak.

ÖM: Öyle mi? Bu çok kötü.

CA: Dündü üstelik! Şaka gibi değil mi? Adam ilerleme raporu ile ilgili bana bir soru dahi sormadı veya Türkiye’nin AB üyeliği ile ilgili. 27 üye ülkenin basınını bir kenara bırak, dünkü basın toplantısında, yani Olli Rehn’in basın toplantısında Türkiye ile ilgili gelen soruların %90’ı Irak ve Kürt meselesiyle ilgiliydi. Önce Fince konuşmaya çalıştı zavallı adam, ondan sonra tercüme sorunları çıktı.

ÖM: Öyle mi? Ben izlemedim.

CA: Kırk yılın başında bir dilimi kullanayım dedi adamcağız, o bile olmadı.

ÖM: Belki de iyi kullanamıyordu, Fincesi zayıftı!

CA: Neyse, sorular Irak’la ilgiliydi. “AB bu konuda ne düşünüyor?” Sanki Komisyon’un işiymiş gibi, “eğer Türkiye Irak’a girerse AB ne der?” filan gibi abuk subuk sorular geldi, ama ilerleme raporuyla ilgili ve Türkiye’nin üyeliğiyle, üyelik perspektifi ile ilgili bir tane soru geldi.

ÖM: Çok acayip.

CA: Üç rapor birden yayımlandı aslında, ilerleme raporu yıllık malum, bir de Strateji Belgesi, yani karma belge, bütün müstakbel adaylardan bahseden belge, üçüncüsü de Katılım Ortaklığı Belgesi, bu da tazelendi, bir de onu yayımladılar bu esnada. Onun vakti yoktur, istendiği zaman yayımlanabilir. O raporda yapılan işler düşer ve yeni bir kısa ve orta vadeli öncelikler takvimi ortaya çıkar, bir de o yayımlandı. Bu belgelerin, Türkiye ile ilgili genel tonuna baktığımızda, Komisyon’un nasıl köşeye sıkışmış olduğunu görüyoruz. Dün yayımlanan belgelerde, beni ilgilendiren, Türkiye’den çok Komisyon’un Türkiye ile ilgili içine düştüğü vahim durumdu. “Türkiye bu AB işini unuttu, hiçbir reform yapılmıyor, bilakis 2002-2004 arasında yapılan reformlardan geri dönüş var” dese, sadece burada bıraksa işi, Fransa, Almanya, Avusturya çıkacak diyecek  ki, “çok beğendiğin Türkiye ile ilgili yazdığın rapora bak sen bize laf edeceğine” diyecek. Dolayısıyla ne yapıyor? Allıyor, pulluyor, hakikaten çok inanılmaz bir çaba sarf edilmiş kaleme alma safhasında, “aman böyle bir intiba doğmasın, aman biz menfi bakıyoruz, olumsuz bakıyoruz diye bir sonuç çıkarılmasın” diye hakikaten çalışmışlar Brüksel’de. Allamışlar, pullamışlar, oralarda buralarda şunlar yapıldı, vs. en ufak bir ilerlemeyi büyütmüşler paragraflar haline getirmişler. Amaç tabii, “aman inceldiği yerden kopmasın”. Komisyon’un durumu bu ve öyle olunca da tabii burada hükümet şimdi herhalde bayram ediyordur, “oh ne güzel, müthiş bir rapor çıktı, AB yolunda aynen devam ediyoruz” gibi bir yanılmasa içerisine eminim düşmüştür. “Yolumuza devam ediyoruz” gibi beyanlar da geldi. Yani Türkiye sonuç itibariyle “mış gibi” devam ediyor, AB tarafında da  Komisyon aynı şekilde “mış gibi” yapmaya devam ediyor, ama raporun ayrıntılarına biraz girince, orada kazın ayağının öyle olmadığı ortaya çıkıyor.

ÖM: Bu arada bir parantez açayım; mesela Independent gazetesi “AB’nin Türkiye’ye karşı heyecanını kaybettiğini” belirtmiş. Yani “gerçek sorun budur” diyor.

CA: Tabii o. Böyle ayrıntılarda, onu mu yaptık bunu mu yaptık, 301 kalktı mı kalkmadı mı filan, bunlar hakikaten teferruat, artık teferruat, çünkü Türkiye’nin önünde perspektif yok artık. Çok ilginç bir şey yakaladım, Strateji Belgesi’nde, yani bütün adaylardan bahseden karma belgenin girişinde, Türkiye Hırvatistan’la değil, diğer adaylarla ve müstakbel adaylarla ele alınıyor bir paragrafta, çok ilginç. Yani Batı Balkanlar, Makedonya, Bosna Hersek, Arnavutluk’la beraber. Hırvatistan ayrı bir yerde. Bunlar küçük ayrıntılar, ama “şeytan ayrıntılarda gizlidir” derler.

ÖM: Evet önemli.

CA: Bunun dışında amiyane tabiri ile “ne şiş yansın ne kebap” tarzında bir rapor aslında. Öyle olunca da bir ağırlığı kalmıyor.

Ayrıntılara girdiğimizde, teknik konular veya belli ilgi alanları ile ilgili epey bilgi var; Kadın hakları, çocuk hakları, azınlık konuları ile ilgili. Mesela, açık açık söylemiyor, ama ‘Lozan azınlıkları’ kavramından ileri olarak, “diğer azınlıklara ‘azınlık’ demeden onların haklarına saygı” diyor mesela. Bunların içerisinde Çingeneleri de sayıyor, Kürtleri de sayıyor haliyle. Dolayısıyla yeni bir dil var. Ayrıca, %10 barajından bahsediyor, daha önce hiç bahsetmezdi, açık açık, kaldırılmasını istiyor, temsili demokrasiyle ilgili bir konu olarak. “Siyasi kriteri yeterli derecede karşılıyor Türkiye” diyor, bu hiçbir ilerleme olmadı demektir Brüksel ağzında. Tabii ondan sonra müzakerelerin ayrıntılarına giriyor, orada da tabii bütün o başta söylediği olumlu gelişmelerin müzakerelere nasıl yansımadığı, yansıyamadığı ortaya çıkıyor.

ÖM: Bu çok önemli.

CA: Yani, aslında rapor bir çelişki abidesi, bir taraftan zevahiri kurtarmak ve Fransa’ya argüman vermemek için “asayiş berkemal” diyor, fakat müzakere safhasından bahsetmek zorunda olduğu için, müzakerelerin kendisinden bahsetmek zorunda olduğu için, orada nasıl işlerin yürümediği ayan beyan ortaya çıkıyor. Burada bir karşılaştırma imkânımız var o da Hırvatistan. Hırvatistan 12 başlık açtı, Türkiye 4 başlık açtı.

ÖM: Yenilerinin de açılamayacağı gibi bir görünüm var değil mi?

CA: Yenileri maalesef açılamayacak, Kasım ayında, Fransa hiçbir başlığın açılmaması konusunda irade beyan etti 15 gün önce. Kıbrıs cumhuriyeti de Aralık ayında açılamaz, onun da gerekçesi de çok komik, “Şubat’ta bizde seçim var” diyor.

ÖM: Artık hakikaten çocuk kandırır gibi şeyler bunlar.

CA: Bir yenilik daha var; iki yıldır reform yapılmadığı artık rapora girmiş durumda. Biz Radyo’da bunun altını çize çize bir hal olmamıza rağmen, Türkiye’de, AKP’ye yakın bazı liberallerde özellikle, “yok canım olur mu, her şey yolunda” falan gibi bir cevapla karşılanıyordu bu. Artık bunu sadece biz söylemiyoruz, Komisyon’un ve yayımladığı raporda artık kayıtlara geçtiği görülüyor. “İki yıldır Türkiye’de doğru dürüst hiçbir reform yapılmıyor” diyor.

ÖM: 301. maddenin kaldırılması konusuna ağırlık vermesi de raporun önemli herhalde.

CA: 301 konusuna pek çok yerde atıf var, 301 artık bir sembol madde halini almış durumda ifade özgürlüğüne karşı, ama mesela Fikret İlkiz’in ve diğer hukukçuların, İnsan Hakları Derneği’nin yaptığı çalışmalarda, sadece 301 değil, buna benzeyen 26 tane maddenin olduğu ortaya çıkıyor.

ÖM: Aynen öyle, mayınlı arazi gibi.

CA: Onun gibi, onu açtın mı öbürü patlıyor. Dolayısıyla Komisyon’un siyasi yetkilileri bunu farkındalar ve “301 ve ilgili maddeler” diyor rapor. Sadece o değil, esir askerlerimizin kurtulmasına sevinemeyen Bakan’ın yeni bir açıklaması var 301 konusunda, “eli kulağında, meclise geliyor” diye bir açıklama geldi dün akşam. Bu raporu mu beklediler nedir?

ÖM: Biz de onu konuştuk bu sabah, “niye birdenbire gündeme getirdi Adalet Bakanı Mehmet Ali Şahin?” diye, “kesin olmamakla birlikte çalışmanın önümüzdeki günlerde Meclis’e sunulabileceği”ni söyledi.

CA: İlk defa 12 Ağustos 2006’da “değişebilir” lafı telaffuz edilmişti, 1,5 sene falan oluyor; bu, Türkiye’nin üyeliği gibi, ucu açık bir süreç.

ÖM: Ortadoğu vs. dolayısıyla, kamuoyu yoklamalarında özellikle ABD’ye karşı çok büyük bir antipati çıkıyor Türkiye’den, AB’ye karşı da giderek düşen bir sempati var. Türkiye hangi yolu benimsemeli, hangi yöne gitmeli?

CA: Rusya, İran!!

ÖM: Doğru cevap, kazandın.

CA: AB konusunda, biz ne kadar uzaklaşıyorsak diğer ülkeler ise o kadar yakınlaşıyor, mesela Hırvatistan konusunda inanılmaz müspet ifadeler var raporda. Batı Balkanlar’la ilgili komisyonun nasıl harıl harıl çalıştığını da dün yayımlanan bu belgelerden görüyoruz. Şöyle bir bilgi vereyim, Türkiye masasının başındaki kişi, -çok değerli bir eurokrattır- bir yıl kadar önce, tahmin edebileceğiniz nedenlerden dolayı, Türkiye masasını bırakıp Batı Balkanlar masasının başına geçti..

ÖM: İyi olmadı diyorsun?

CA: Kendi kariyeri açısından çok iyi oldu. Kara koyun durumunda olan Sırbistan dahi istikrar ve ortaklık anlaşmasını imzalamak üzere. Sırbistan’ın bu savaş suçluları ile ilgili ne kadar yol kat ettiği konusunda önemli bir gösterge. Tabii Radovan Karacic ve Ratko Milacic denilen iki uğursuz daha hâlâ yakalanamadı, ama 24 suçlu üzerinden 20 tanesi Lahey’e teslim edilmiş durumda. Bunu yeterli görüyor Komisyon ve istikrar ve ortaklık anlaşması imzalanmak üzere. Bu Sırbistan’ın Avrupa’ya geri dönüşü demek. Bu çok önemli bir gelişme.

ÖM: Peki o iki kişiyi bulup F16’larla ortadan kaldıramıyorlar mı?

CA: Onları bitirecekler, kökünü kazıyacaklar. Karadağ artık rapora girmiş durumda ilk defa. Sırbistan Kosova’nın milli bir mesele olduğu, yani misak-ı milli sınırları içerisinde olduğunu söyledi, ama bu demin adını ettiğim istikrar ve ortaklık anlaşması sayesinde, Sırbistan’ın Kosova yaklaşımına bir çare, hem de Kosova’nın kendisine bir çare bulunacağı umut ediliyor. Yani burada, Avrupa şartlılık ilkesini sonuna kadar kullanıyor. Bu da Batı Balkanlar’ın kesinlikle AB üyesi olacağı anlamına geliyor. Yani bu şekilde Kosova meselesini çözecekler, burada yeni bir irade var çok önemli. Tabii Türkiye bu işin içinde yok, bunu da yeri gelmişken söyleyeyim. Arnavutluk’la ilgili çok ayrıntılı bilgiler var, Arnavutluk da bu adını ettiğim istikrar ve ortaklık anlaşmasını imzalamak üzere. 2008 içerisinde bütün ülkelerle bu anlaşma imzalanmış olacak. Yani bizim Ankara Anlaşması gibi, bu da tabii Avrupa’nın genişleme politikası konusundaki yeni nefesini, taze kanını gösteriyor. Nitekim yeni antlaşmada, yani ‘Reform Antlaşması’ tabir edilen antlaşmada, Avrupa’nın genişleme politikasına çok sıcak atıflar var, bu çok önemli. 2-2,5 yıldır genişleme pek revaçta olan bir konu değildi Avrupa’da, ama hem Reform Antlaşması’nın şekillenmesi ve ortaya çıkmasıyla, hem de Komisyon’un Batı Balkanlar’a yönelik çabalarıyla tekrar gündeme gelmiş durumda. Bu sefer artık herhalde karakoyun Türkiye olacak maalesef ve burada da yapılacak iş belli; her zaman dediğimiz gibi, bu süreç böyle kandırmaca raporlarla halledilebilecek bir mesele değil. Türkiye’nin artık çok ciddi bir perspektife, bir katılım yılına ihtiyacı var; bu olmadan bu iş tekrar canlandırılamaz, mümkün değil.

ÖM: Çok iç açıcı bir tablo yok.

CA: Niye Sırplar için çok iyi!

(7 Kasım 2007 tarihinde Açık Radyo’da yayınlanmıştır.)

30 Ekim 2007 Salı
The Guardian

Birkaç hafta önce, çevre hakkında yazılmış en önemli kitap olduğunu düşündüğüm bir kitap okudum. Sessiz Bahar, Küçük Güzeldir hatta Walden da değil. Kitapta, grafikler, tablolar, rakamlar, öngörüler, kanıtlar yoktu. Ya da onu diğer çevre yazınının çoğundan farklı kılacak iç karartıcı bir cümle bile içermiyordu. Bu bir roman, bir yıl önce yayımlanmış ve dünyaya bakışınızı değiştirecek.

Cormac McCarthy'nin kitabı The Road (Yol), dünya biyosferini kaybederse ve yeryüzünde tek canlı olarak, ölü ormanlarda ve külün içinde yiyecek için avlanan insan ırkı kalırsa neler olabileceğinden bahsediyor. Olay başlamadan birkaç yıl önce, kitabın kahramanı, üzerinden uçan son kuşların sesini duyuyor: “yarı sağırlaşmış biçimde, kilometrelerce yüksekte dönüp duruşları, bir kasenin kenarında gezen böceklerinki kadar anlamsız.” McCarthy bunun olabileceğini yazmıyor, ama olursa sonuçlarının neler olabileceği hakkında fikir veriyor.

Önceden var olan tüm sosyal kodlar yok oluyor ve yerini önce organize katliamlar, ardından da kaotik ve kör bir korku alıyor. Geride kalanlar başka ne yapıyor? Tek kaynak insan… McCarthy, insanlık çağında, nükleer kış nedeniyle bile, yeryüzünde bunun olabileceğini düşünmenin zor olduğunu söylüyor; ancak, bu düşünce egzersizi, teknolojik kibrimizin bizi nasıl kör ettiğini korkunç bir şekilde gösteriyor: biyolojik üretime bağımlılığımızın bâki oluşu.  Medeniyet, sadece biyosferin tenindeki bir kızarıklık gibi, çevresel değişimin, bir giysinin kolununki gibi, tahriş edici etkisine karşı dirençli değil. Yol’u bitirdikten altı hafta sonra bile etkisinden kurtulamadım.

Birleşmiş Milletler’in gezegenin durumu üzerine son raporunu okuduğumda, zihnim haftalarca bazı rakamlara takıldı. Bazı önemli noktalar - hemen her yerde benzin artık kurşunsuz ve sülfür emisyonları zengin ülkelerin çoğunda kısıldı- ve bir dolu can sıkıcı konu var. Ama beni özellikle durduran üretim meselesi oldu.

Tahıl üretimi son 20 yılda arttı (1980’lerdeki hektar başına 1,8 tondan bugün 2,5 tona yükseldi), ama yine de nüfus artışıyla aynı oranda değil. “Dünyada kişi başına düşen tahıl üretimi 1980’lerde en üst düzeye ulaştı, o dönemden bu yana da düşüyor.” 2050 yılında dünyada kabaca 9 milyar insan olacak: Onları beslemek ve açlık konusunda milenyumun gelişme hedeflerini tutturmak için dünya yiyecek üretimini iki katına çıkarmak gerekiyor. Atıkları azaltmayıp, aşırı yemekten, biyoyakıtlardan ve et tüketiminden vazgeçmediğimiz sürece, tahıla olan ihtiyacımız bugünkünün üç katına çıkacak.

Burada iki sınırlayıcı unsur var. Biri, raporda öylesine söz edilen fosfat meselesi: Gelecekte, rezervlerin nerede olabileceği çok açık değil. Daha acil sorun ise su. “Milenyumun açlığa karşı hedeflerini tutturmak için tahıl üretiminde, 2050 yılında, bugünkünden iki katı fazla su kullanılması gerekiyor.” Nereden gelecek bu su? “Su kıtlığı birçok bölgede şiddetli hale geldi ve tarım yeraltı sularından, akarsulardan gelen sudan aslan payını alıyor.” Dünyanın büyük nehirlerinin yüzde 10’u artık yıl boyunca denize ulaşamıyor. 

148. sayfada şu açıklamayı buldum: “Bugünkü eğilimler devam ederse, 1,8 milyar kişi 2025 yılında kurak bölgelerde ve ülkelerde yaşıyor olacak ve dünya nüfusunun üçte ikisi su sıkıntısıyla karşı karşıya kalacak.” Aşırı tüketim ve ormansızlaştırma sebeplerden biri, ama kuraklığın en önemli nedeni iklim değişikliği. Su ihtiyacının çok fazla olduğu yerlerde yağmurlar azalacak. O halde, en azından, karbon emisyonlarında nasıl bir azalma sağlayacağız? Dünyayı besleyebilecek miyiz? Birçok ülkede bu yetersizlik yüzünden çıkacak sosyal kargaşalardan nasıl korunacağız?

Göle bir taş düşüyor, ama birkaç saniye sonra herşey yine süt liman. Sayfayı çeviriyor ve hayatınıza devam ediyorsunuz. Geçtiğimiz hafta küresel ısınmanın yeryüzündeki canlıların yarısını yok edebileceğini öğrendik. 25 canlı türü yok olma sınırında; karbon emen biyolojik unsurlar, öngörülenden on yıl daha önce karbon salmaya başladı. Ama yine de herkes bir başkasının harekete geçmesini bekliyor ve seyrediyor. Konuşulmayan evrensel düşünce şu: “Eğer gerçekten çok ciddi bir durum olsaydı, birileri bir şey yapmaz mıydı?”  

Cumartesi günü, BM raporundan biraz nefes alayım diye (kim demiş çevreciler eğlenmeyi bilmez diye?) Birmingham’daki yol protestocuların toplantısına gittim. Ülkenin her yerinden gelmişlerdi ve 18 yeni şema ortaya çıkarmışlardı. İngiliz hükümetinin planladığı yeni yol projelerinin bir kısmı. Çevre Bakanı Hilary Benn’in dün açıkladığı iklim değişikliğiyle mücadele planı memnuniyetle karşılanmıştı. Ama hükümet, havacılık, inşaat, kömür madenleri, petrol araması, ulaştırma gibi büyük sektörlerde emisyonları artıracak politikaları desteklemeye devam ediyor. Peki, o zaman planlanan yüzde 60 kısıntı nasıl sağlanacak?

Kimse bilmiyor, ama muhtemel cevap planın önemli maddelerinden birinde gizli: karbon ticareti.  Hükümet, Britanya’da yüzde 60 kısıntıya gidemezse, bunu bizim yerimize yapan ülkelere ödemede bulunacak. Ama ticaret, ancak küresel kısıtlamada tutturulması planlanan hedefler küçükse işe yarar. Küresel ısınmadan korunmak için, dünyadaki emisyonlardan büyük bir miktar kısıtlamalıyız. Britanya’nın karbon ticareti yapacağı ülkelerin çoğu da kendi büyük kısıntılarını yapacak sonra da artanı bize satacaklar. Çok geçmeden karbon kredimizi Mars veya Jüpiter’den satın almak zorunda kalacağız. İklim değişikliğinden korunmanın tek yolu, şimdi ve burada karbon emisyonlarını azaltmaktır.

Peki, harekete geçmek için bizi kim ikna edecek? Muhalefet partilerinin politikaları ne kadar güçlü görünse de onları harekete geçirecek seçmenler arkalarında olmadıkça devam edemezler. Medya bizi harekete geçiremez. BBC, tarafsızlığını bozmama korkusuyla ‘Planet Relief’i (Gezegeni Kurtarmak) yayından kaldırıyor –Allah korusun, toplu yok oluşa karşı çıkabilir-, ama her hafta akışına koyduğu yarışma ile, Black and White Minstrel Show’unkine* benzeyen bir ilgiyle karşılanan programı–Top Gear’ı- yayınlamaya devam ediyor.

Haftalık program, daha fazla seyahat etmeye, daha hızlı araba kullanmaya, daha büyük evler inşa etmeye, daha fazla satın almaya yönlendiren programlarla tıka basa dolu; hiç biri kuralları bozmuyor, yani gerçekten iş dünyasının çıkarına dokunmayan, üst sınıfın duyarlılıklarını pohpohlayan programlar. Medya, korku ve reklamla yönetilirken, umutsuzca tüketim ekonomisinin yanında ve biyosferin karşısında yer alıyor.

Bana öyle geliyor ki, bizden sonraki insanları ‘Yol’dan aşağı itiyoruz. McCarthy, biyosfer gittikçe büzülürken, kitabın kahramanının temel inançlarındaki çöküşü tanımlıyor. Öyle hissediyorum ki, bu her an olabilir: Çıkarlarının zora girmesi ve duyarsızlaşma zengin dünyanın insanları arasında görülüyor . Bu doğruysa, medeniyetin başının dertte olduğuna karar vermek için ormanların yanmasını ya da besin kaynaklarının tükenmesini beklememeliyiz.

İngilizce aslından Türkçe’ye çeviren: Nuray Soysal

* 1958 ve 1978 yılları arasında 20 yıl süreyle BBC’de yayınlanan ve çok başarılı olan bir eğlence programı.

Milliyet
23 Ekim 2007

Bilgisayarın başına oturuyorum. Omuzlarımda sanki bin ton yük. Böylesi günlerde yazı yazmanın dayanılmaz ağırlığı bir kez daha üstüme çöküyor.
Hep aynı şeyi yazmak...
İşkence gibi.
Şehitler, ölümler, acılar.
Akan kan ve gözyaşı...
Ne yazayım?
Yeni ne yazabilirim ki?
Yeni ne söyleyebilirim ki?
Açacak yeni bir pencere kaldığını sanmıyorum. Yıllardır kim bilir kaç yazı yazdım, televizyon ekranlarında ne kadar çok ahkâm kestim. Yetmedi, oturup bir de tuğla gibi kitap yazdım.
Ama film hâlâ değişmedi.
Aynı filmi seyrediyoruz.
Yüreği yanan insanlar, her yanda infial, PKK'nın şiddet ve terör eylemlerine okunan haklı lanet...
Ne yapayım?
Ben de duygusal patlamalara boyun mu eğeyim? Kimileri bunu kolayca yapıyor. Aklını birtakım slogan ve klişelere teslim etmemesi gerekenler de yapıyor.
Hatta farklı düşünse de, farklı yazıp konuşabiliyor. Yani halktaki o anlaşılır duygusal patlamalara teslim ediyor beynini...
Ben de bu yolu mu seçeyim?
Ama bu yol kolay yol. Benim işim bu değil. Doğru bildiğimi söylemeye devam etmek benim yolum...
PKK yangını büyütmek istiyor.
Bunun için tuzak kuruyor.
Bir şehit dalgasıyla Kuzey Irak tezkeresi çıktı. Şimdi ikinci şehit dalgasıyla bu tezkerenin uygulanması isteniyor. Şehit dalgaları devam edebilir. Ayrıca, büyük kentlerde sivil halkı hedef alan terör eylemleri yaşanabilir.
Neden?
Çünkü PKK, Türkiye açısından hedef büyütmek istiyor.
Türkiye'yi Irak Kürtleri ile savaştırmak, mümkünse ABD ile karşı karşıya getirmenin peşinde PKK.
Türkiye'yi saldırgan, işgalci konumuna düşürerek Kürt sorununu daha çok uluslararası sahneye taşıyacağı görüşünde. Türkiye'nin böylece AB ile çatışacağını varsayıyor.
PKK, Kuzey Irak'ta operasyon yapan bir Türkiye'ye 'Arap dünyasının da iyi gözle bakmayacağını, çünkü kökleri tarihe uzanan 'Osmanlı imajı'nın Arap âleminde derhal canlanacağını biliyor.
Şunun da farkında PKK:
Terör ve şiddet dalgası kabardıkça, bu ülkede Türk milliyetçiliği ile birlikte Kürt milliyetçiliği de kabaracak, böylece bazı kıvılcımlarla Türk-Kürt çatışması sahneye çıkabilecek.
Güneydoğu'da olağanüstü hal, sıkıyönetim senaryolarının kapıyı çalabileceğini, terörle mücadele adına hak ve özgürlükleri budayıcı düşüncelerin yeniden su yüzüne vuracağının da çok iyi farkında PKK...
Bu arada bir soru daha:
Örneğin İran Türkiye'nin Irak Kürtleriyle, kendi Kürtleriyle başının belaya girmesini istemez mi? Bunun için Kuzey Irak'ta operasyon halindeki Türk askerine tuzaklar kurulmasına dolaylı olarak yardımcı olamaz mı?
Bir başka deyişle:
Türkiye'nin ABD ile ilişkilerinin bozulması, bir İran'ın ya da bir Rusya'nın işine gelmez mi?
Bütün bunları istiyor muyuz?
Bir daha, bir daha düşünün:
Türkiye'nin otoriter, içine kapanık bir rejimle, sırtını ABD ve AB'ye dönerek, Batı'dan uzaklaşıp Rusya-İran-Çin sularına açılmasını isteyen siyasal odaklar elbette var bu ülkede.
Böyle mi yapalım?
Kuzey Irak'a tankla topla girelim, Barzani'yi de vuralım, ABD ile de gerekirse çatışalım, AB'nin canı cehenneme diyelim.
Öyle mi?
Ama bütün bunların PKK'yı güçsüzleştireceğine, Türkiye'yi şiddet ve terör belasından kurtaracağına, Kürt ayrılıkçılığını sona erdireceğini mi sanıyorsunuz?
Ben sanmıyorum.
Böylesine bir yola sapan Türkiye'de yangın daha beter parlar, Türkiye daha büyük cehennem çukuruna düşer.
Evet, ABD yanlış yapıyor.
Evet, çifte standart içindeki Başkan Bush yönetimi, Türkiye'ye terörle mücadele konusunda el vermiyor, gereken duyarlığı göstermiyor.
Washington'un yanlış politikalarının yalnız Türkiye'yi değil, yalnız Amerika'yı değil, bütün bölgeyi de nasıl ateşe iteceğini göremeyecek kadar stratejik bir körlük içinde Amerikan yönetimi.
Talabani'yle Barzani de uzun zamandır Türkiye'ye karşı duyarsız ve yanlış bir politika izliyorlar; eski deyişle gaflet içindeler; Türkiye'yle birlikte kendilerini de ateşe atacaklarının hâlâ farkında değiller.
Amerika'nın da, Iraklı Kürt liderlerin de PKK'ya silahtan vazgeçmesi ve terörü bırakması için kararlı bir biçimde bastırmaları gerekiyor. Yıllardır yapmadıkları budur.
Öte yandan Ankara'ya gelince...

Sayın Erdoğan;
'Politika'yı yapacak olan, bütüncül bir 'strateji'yi oluşturacak olan en başta siyasal iktidardır, seçilmiş hükümettir. En büyük tehlike ise duygusal patlamalara boyun eğmektir.
Oyun içinde o kadar çok oyun var ki. Hepsi de o kadar kanlı ki.

Ömer Madra: Kaz dağlarında girişilen büyük bir ‘altına hücum’ durumu var, siyanürle arama konusunda da epey ortalık da birbirine girmiş vaziyette. Sosyal politika forumu konularını kenarından ilgilendiren konu, sen de galiba bu konuya biraz eğildin?

Çağlar Keyder: Bu konuyu etraftaki insanlardan biraz dinledim; ben konunun çevre ile ilgili kısmına pek girmeyeceğim, sosyal boyutu bence biraz eksik kalıyor tartışmada, onu biraz deşelim istiyorum. Bugün Haluk Şahin’in yazısına baktım, gerçekten katılmamaya imkân yok. Şöyle söylüyor: “Hiçbir muhasebe böyle bir şeyi haklı gösteremez, bir takım kırmızı çizgilerimiz olmalı ve bunlar ekonomiyle veya herhangi bir diğer sosyal muhasebe ile ilişkili olmamalı. Yani bunu tamamen felsefi ve ahlaki olarak bir tutumla üstlenmeliyiz, benimsemeliyiz. Fiyat konulabilecek bir şey olarak düşünülemez Kaz Dağı’nın tahribatı. Çünkü Kaz Dağı’nın bir özelliği var; ortak hafızamızın bir parçası, hiç olmazsa Akdenizliliğin çok önemli bir sembolü, ikonik bir yer, mitolojiler vs. içinde çok önemli yeri olan bir yer İda Dağı.

ÖM: Kâinatın kurulduğu yer.

ÇK: Evet. Böyle bir yöreyi sembolik değeri olan, yani mitik bir değeri olan bir yöreyi tahrip etmeye kalkmanın hiçbir anlaşılır bir boyutu yok tabii ki. Onu bir kenara bırakalım, Haluk Şahin’in söz ettiği tutum benim de kesin olarak katıldığım bir tutum, ama şimdi oraya girmek istemiyorum, biraz daha sosyal ekonomik boyutlarına bakmak istiyorum olayın.

”Böyle bir girişimin haklı gösterilmesi için nasıl bir perspektif olabilir?” diye düşününce, olay tamamen Türkçe’deki terimi ile bir ‘rant toplama’ olayıysa, yani bir yolsuzluk olayıysa, bir takım insanlara para aktarmak olayıysa o zaman söylenecek bir şey yok, o zaman bir muhasebe söz konusu değildir zaten. Afrikalı liderlerin parçalayıcı bir tutumla, hiçbir muhasebeye bakmadan, hiçbir ulusallığı, toplumsal veya ekonomik durumu gözetmeden kendilerine ve yandaşlarına gelir aktarmak için, yaptıkları, literatüre de geçen bir takım projelere benziyordur belki, orasını bilmiyorum.

ÖM: Bunu bilmiyoruz, ama Kongo’dan son gelen raporlardan, senin söylediğin biçimde, kereste ticareti için yağmur ormanlarının korkunç bir talana tabi tutulduğu anlaşılıyor.

ÇK: Afrika dememin nedeni, literatüre o şekilde geçtiği için, yoksa bu sadece Afrika’ya mahsus bir şey değil tabii ki, bir çok yerde olan bir şey. Bunların ortak özelliği, fazla bir yargı süreci olmadığı için veya bir demokratik süreç olmadığı için genelde bir diktatörün veya güçlü bir adamın istediğini yaptırması. Dolayısıyla altında mantık aramak biraz zor, bilmem nereye yol yapıyor, bilmem nereye bina yapıyor, maden satıyor, kereste satıyor vs. Öyle bir durum varsa, ki bazı yazarlar bunu ima ediyorlar, yani “bir takım yerler kazılacak orman vasfı gidecek, sonra da inşaata açılacak” şeklinde.

ÖM: Bugün Güneri Cıvaoğlu da “2B yasası yolda, acaba burada amaç, ağaçları kesmek, yeşil dokuyu tahrip etmek ve bu alanları orman vasfını kaybetmiş arazi haline dönüştürmek olabilir mi?” diyor ve Kaz Dağı’ndaki olayla ilgili bağlantı da kuruyor.

ÇK: Olabilir tabii ve eğer öyleyse zaten bunu mantık çerçevesinde tartışmaya imkân yok. Demek ki güçlü oldukları için yapıyorlar bunu bir takım insanlar. Bunlara ne düzeyde karşı çıkılabilir bilmiyorum. Eğer mahkemeleri de satın almışlarsa, devreye hukuku da sokmayacaklarsa her şey olabilir, onun için tartışmasını yapmak zor.

Biz böyle değilmiş gibi davranalım, böyle bir şey olmayacak ve gerçekten muhasebeye, bir takım rasyonalitelere uygun bir şekilde gündeme getirildiğini düşünürsek, acaba nasıl bir muhasebe böyle bir şeyi düşündürüyor insanalara? Ona bir bakalım istiyorum. Hep duyduğumuz şöyle bir şey var; bu altın şirketleri geleceklermiş, altın çıkaracaklarmış ve devlete de yüzde şu kadarını bırakacaklarmış. Yani sadece bu şirketlerin özel kârları değil, aynı zamanda devlete aktaracakları kaynaklar söz konusuymuş, yani Maliye açısından önemli. Bu biraz tuhaf, çok arkaik bir düşünce tarzı. 16ıncı, 17inci yüzyıldaki devletlerde, “hazinemiz gelişsin, esas önemli olan odur” diye düşünürlerdi, Osmanlı devleti bu konuda biraz daha ileri gidiyordu; çünkü son zamanlara kadar, devletin hazinesinin ne kadar güçlü olduğuyla nüfusun ne kadar iyi durumda olduğu birbirine karıştırılan şeylerdi. Mali durum kötü demek, devlet çok kötü durumda, dolayısıyla nüfus da çok kötü durumda demekti. Bu doğru değil tabii, nüfusun işi gücü varsa, para kazanıyorsa ve yeteri kadar doyuyorsa, devletin hazinesinin kötü olması, devletin beceriksizliği anlamına gelebilir. Ya da tam tersi, devlet hazinesini gayet güzel zenginleştirir ama insanlar yoksullaşır. Biliyorsun bizim tarih kitaplarında meşhur bir şey vardır, “bu devlet o kadar güçlü ki, gerekirse halatlarını ibrişimden yapar, yelkenlerini ipekten yapar, donanmayı da yeniden devreye sokar” diye. Tamam da, insanlar eğer açsa ve fakirse bu pek önemli bir şey olmayabilir. Onun için devletin bu madencilik olayına biraz fazlasıyla mali boyuttan baktığını söylememiz mümkün. “Devlete gelir gelecek, ne güzel” derken bu mali zenginleşmenin veya hazineye para girmesinin, vergi girmesinin insanların gerçek durumları üzerinde nasıl bir etkisi olacağına pek de bakılmıyor olabilir. Aslında onu ön plana koymak lazım,maliye ile ekonomiyi karıştırmamak gerekir.

ÖM: Tabii burada şöyle bir karışıklık da oluyor gibi, mesela “ekonomi” diyerek, Enerji Bakanı Hilmi Güler, aslında devletin ya da belli bir kesimin sadece zengin olmasını kastediyor olabilir mi? Geçen yıl Uşak’ta, Eşme, Kışla’da, altın madeninde ilk altını Enerji Bakanı Hilmi Güler dökmüş ve Kanadalı Eldorado Gold firması yöneticilerinin de aralarında bulunduğu bir törende, “engellerle karşılaşsak da bunlara aldırmayarak, Türkiye’nin zenginliklerini ekonomiye kazandırmak için çalışmaları sürdürüeceğiz” demiş. Bu ilginç

ÇK: Türkiye’nin yeraltındaki zenginliğini bir şekilde yer üstündeki bir takım insanlara aktarmak meselesi.

ÖM: Aynen öyle.

ÇK: Biraz daha âlicenap olalım ve diyelim ki, Bakan gerçekten doğru söylemek istiyor; esas düşündüğü, ekonominin sadece belirli kişiler için değil de daha ulusal bir yaygınlık şeklinde iyileşeceği. Bu mali olayı bir kenara koyduktan sonra ekonomik boyutuna bir bakalım. Bu ekonomik argüman hep öne çıkıyor, ekonomiyi iyileştirmek meselesi... Herhalde burada düşünülen, gelir dağılımı filan değil de daha mutlak gelir seviyesi, yani ulusal ekonomi. Bu da nasıl ölçülür, neyle ölçülür? Genelde milli gelirle ölçülür, yani “milli gelire ne kadar katkı yapacak böyle bir proje?” diye bakılır. Burada çok önemli sorunlar var; bu mali fetişizme bir geri dönüş gibi, ben bunu algılıyorum. Yani altın o kadar fetiş bir obje ki, sadece insanların zenginliğini gösterebilen bir şey gibi düşünülüyor sanıyorum.

Kaz Dağı ekonomi açısından çok büyük varlığı ve potansiyeli olan bir bölge. İki tane çok önemli sektörden söz ediyorum; bir tanesi zeytinyağı ki binlerce yıldır orada olan bir sektör ve benzersiz bir ürün, hiç olmazsa bu bölgenin zeytinyağının çok farklı olduğunu, mesela güney Ege’deki zeytinyağına benzemediğini biliyoruz. Dolayısıyla oradaki insanlar bu yörenin zeytinyağının bir marka olarak görülebileceğini düşünüyorlar. Yani korktukları şeylerin en önemlisi, -ki bu çok yaygın bir korku- sadece büyük tüccarlardan filan söz etmiyorum- “adımız çıkacak, buralara zehirli denecek, suları siyanürlü denecek, havada çok siyanür buharı var dolayısıyla zeytin ağaçlarını etkiliyor denecek ve bizim zeytinyağımız eskisi gibi satılamayacak, eskisi kadar rağbet görmeyecek” gibi bir korku var. Bence de son derece haklı bir korku, gerçek bir korku, çünkü bu pazarlar, bir çok pazarlarda olduğu gibi, artık tamamen sembolik düzeyde işleyen pazarlar. Yani zeytinyağı dünyada çok, Cezayir’de de var, muhtemelen yeni yeni Asya’dan da gelmeye başlayacak. Akdeniz’in tümü zeytinyağı üretiyor ve zeytinyağı bir şekilde bir marka. Kahvede olduğu gibi, nasıl Etiyopya kahvesi başka oluyor, Hawai kahvesi başka oluyor, zeytinyağının da böyle yavaş yavaş kendisine bir marka edinmesi süreci başlamış durumda. Amerika’daki marketlere baktığım zaman, “Toskana’nın şurasından gelen zeytinyağı” filan diye etiketler görülüyor, Türkiye’de de gayet butik bir takım zeytinyağlar ortaya çıktı.

ÖM: Hepsinin tadı ayrı, ne kadar sertlikte filan olduğu belirtilmeye başlandı, yani çok inceldi.

ÇK: Hangi yöreden geliyor vs. etiketin üzerinde yazıyor. Dolayısıyla bu çok gerçek bir korku. ,Hakikaten öyle bir durum ortaya çıkabilir, bütün bu yöreden gelen zeytinyağı, -ki muhtemelen Türkiye’nin yarısından fazlası buralardan geliyor- böyle bir gölge altında kalabilir. Çünkü burası artık zehirli bir yerdir, zeytin ağaçları siyanürü absorbe ediyor, suyu zehirli, vs. diye bir rivayet ortaya çıkabilir. Bu da gerçekten ekonomik anlamda, -eğer sırf ekonomik anlamda bakıyorsak olaya- gayet önemli bir faktör.

Avi Haligua: Ekonomik olarak zeytinle ilgili başka planlar da var, belki bunlarla da bağlantılı okumakta fayda olabilir.

ÇK: Ne gibi?

AH: Çeşitli kurumların şöyle amaçları olduğunu biliyorum; zeytin ithalatının başlatılmasıyla birlikte, yarı mamul olarak zeytini alıp, burada işleyip mamül haline getirip ihraç etmek üzerine kurulu yeni bir sistem öneriyor zeytinciler.

ÇK: Olabilir. Aslında tabii Türkiye’de belki zeytini işleme daha maliyet açısından daha kârlı olabilir, ama bu demek değil ki “Türkiye’de zeytin ağaçları kesilecek!” Tam tersine, Türkiye’de şu anda baktığınız zaman bütün Gemlik’ten başlayın, aşağıya Manisa’nın güneyine kadar heryerde zeytin ağacı ekiliyor. Çok hızla büyüyen bir sektör ve sektörün daralması hiç söz konusu değil.

ÖM: Hükümetin de desteklediği bir şey, milyonlarca yeni ağaç dikildi.

ÇK: Tabii çok büyüyen bir sektörden söz ediyoruz. Yine ekonomi düzeyinde kaldığımız takdirde, ikinci büyük sektör burada turizm. Bu da çok hızla gelişiyor ve bu turizm de yine marka turizmi, jenerik bir plaj, güneş ve deniz turizminden öteye bir şey. Çünkü insanlar buraya geldikleri zaman biraz daha farklı şeyler yapmak istiyorlar ve muhtemelen de daha çok para bırakıyorlar bu anlamda. Çünkü yapmak istedikleri şeyler, güzel bir tabiat içinde yürümek, etraftaki olayları seyretmek, dağlara bakmak, daha temiz bir çevrenin içinde olmak. “Oksijen deposu” diye sürekli reklamı yapılıyor.

ÖM: Kaz Dağı’nın en büyük özelliklerinden biri de o.

ÇK: Çevre temizliğinin çok önemli olduğu, çevrenin hiçbir şekilde bir zan altında olmamasının çok önemli olduğu bir sektör. Dolayısıyla sırf ekonomi olarak ve sırf milli gelire katkısı anlamında bir muhasebe yapsak dahi, bakanların söyledikleri, “ekonomik olarak nasıl unuturuz madenlerin önemini?” gibi laflar çok saçma geliyor bana, çünkü herhangi bir karşılaştırmada bunun doğru olmadığı hemen ortaya çıkıyor. Ekonomik olarak dahi bir marka, bir üründen ve çok yüksek değer elde edilen bir turizm sektöründen vazgeçmek bana çok tuhaf geliyor. Bunun muhasebesini doğru dürüst yapmak gerekiyor.

ÖM: Bir de demiş ki Enerji Bakanı “Türkiye’de 10 yılda 43 firmaya altın işleme ruhsatı verildi 85’ten bu yana, yani 20 küsur yıldan beri, yurtdışından 17 firma altın çıkarmak için geldi, bizler bu sayının daha da artmasını istiyoruz.” “Bizler” dediği kim bilmiyorum, ama bir soru da şu, niye Enerji Bakanı bu işlerden sorumlu oluyor bu kadar konuşma yetkisine sahip? Enerji ile ne ilgisi var bunun?

ÇK: Herhalde petrol bağlantısından dolayı! Bir de şunu söyleyeyim, anladığım kadarıyla bu Maden Kanunu o kadar geniş kapsamlı tutulmuş ki, Türkiye’nin herhangi bir yerinde bir madenci, “ben burada sondaj yapmak istiyorum” diye başvurabiliyor. Hatta Kaz Dağı’nda konuştuğumuz insanlar, “isteseler insanlar Anıtkabir’in altında dahi maden arayabilirler bu kanuna göre” dediler. Tabii bu kadar kapsamlı ve ayrıştırma yapamayan bir kanunla çalışmanın bir takım sonuçları ortaya çıkacaktır herhalde. Bu kanun bir şekilde düzeltilecektir diye düşünüyorum. Demek istediğim şu; Maden Kanunu’na tamamen karşı çıkmak tabii ki yanlış olur, ama insanların ekonomik muhasebe açısından, toplumsal muhasebe açısından biraz daha detaylı, daha ayrıştırmacı bir perspektife sahip olmaları umulur.

ÖM: Toplumsal muhasebe de istihdamla ilgili herhalde?

ÇK: Aslında çok ortodoks bir şey söylediğim, şu anlamda; Dünya Bankası da artık, 20 yıldır filan herhangi bir projeyi değerlendirirken, eskiden yapılığı gibi kâr-zarar hesabı olarak düşünmüyor olayı, diyor ki “nerede bunun çevre muhasebesi, çevre değerlendirmesi, yani nasıl bir etkisi olacak çevrenin üzerine?” ve de “nerede bunun toplumsal muhasebesi?” Yani toplumsal etkilerini ne olacak diye muhakkak her projeye bir ek olarak bunları da istemeye başladı. Biz bunu düşünemiyoruz sanki, Dünya Bankası dahi düşünüyor. Herhalde artık anlaşılması gerekir, artık ekonomiye sadece kâr-zarar hesabı olarak ya da “milli gelire ne kadar katkısı var faaliyetin?” diye bakılmıyor. Bunlar çok önemsiz şeyler olmaya başladı. Dünyadaki belki de en büyük sorun şu anda istihdamın gelişmemesi. Türkiye’de de ekonomik büyüme oluyor, gazeteler ve bakanlar çok heyecanlı, “%9 büyüdük” vs. diye. İstihdama bakıyorsunuz, hiçbir şey olmamış. Bu “jobless gross” dedikleri “işsiz kalabalık” artıyor. Milli geliri arttırıp istihdamı geliştirmediğiniz takdirde elinizde bir sürü sorun birikiyor; bu insanlara ne olacak, nerede vakit geçirecekler, bunları siyasi toplumsal patlamalardan veya friksiyonlardan nasıl uzak tutacağız? Sistemin stabilitesi için şart. İnsanlar istihdam olmadığı zaman evlenemiyorlar mesela, evlenemedikleri zaman da sokaklarda kalıyorlar vs. Bunun türlü çeşitli uzantılarını kolaylıkla tahayyül edebiliriz. Bu istihdam meselesi, bütün bu yörede, -Marmara bölgesinden sahilleri takiben ta Mersin’e kadar gidelim- aslında çok da kötü çözülmüş değil, Türkiye’nin belki de en başarılı bölgeleri diye düşünülebilir. Bütün bu bölgede, çeşitli emek entansif, yani işgücü yoğun, dolayısıyla istihdam getiren, en azından yılın içinde belli bir zaman istihdam getiren faaliyetler söz konusu. Burada da iki önemli sektör ön plana çıkıyor; bir tanesi turizm, bir tanesi tarım. Bütün Bodrum’un, Marmaris’in, Antalya’nın arka planlarına baktığımız zaman, iç tarafa doğru giden köylere baktığımız zaman, bütün Ege’de, özellikle belki Ayvalık’ın altındaki köylerde, insanlar senenin bir kısmında tarımla uğraşıyorlar, bir kısmında turizmin bir kıyısından köşesinden tutuyorlar. Çok başarılı bir bileşim sağlanmış durumda, dolayısıyla da oradaki nüfus çok stabilitesi olan bir nüfus.

ÖM: Evet, Ayvalık bu açıdan son derece tipik; çok kısa ama yoğun bir turizm mevsimi var, onun dışında zeytin mevsimi var.

ÇK: İstatistiklere baktığımız zaman, zaten yıllardır Ege’den ve Akdeniz’den dışarıya göç olmuyor. Hatta köy nüfuslarına bakıyoruz, köy nüfuslarının bir kısmı artıyor da. Nasıl artıyor? Başka yörelerden gelen insanlar, bakıyorlar ki burada iş var, istihdam olanakları var, oralarda oturuyorlar. Bir mevsimlik geliyorlar 2-3 sene, ondan sonra oturup kalıyorlar. Ege ve Akdeniz sahil bölgelerindeki nüfusun Türkiye için hiçbir sorun yaratmadığını görmek mümkün. Orada insanların şehirlere yığılması gibi bir olay yok. Biliyorsun Başbakan bu konuda çok hassastır, pasaport, vize falan koymaya kalkmıştı İstanbul’a. Onun bunu öncelikle düşünmesi lazım, buradaki bu çok hassas dengeyi bozup, bu büyük bölgenin hassas dengesini bozup, insanların büyük şehirlere yığılmasını mı tercih edecek? Yani bütün bu yöredeki toplumsal dengelerin, göçü önleyen ve istihdamı sağlayan toplumsal dengelerin böyle bir proje ile bozulması çok büyük bir risk bence. Çünkü böyle bir proje, hakikaten sonunda turizm ve tarımdaki markalaşmanın da riske atılması demek. vs. Bütün bir yöredeki istihdamı 2-3 tane maden istihdamının ortaya çıkması pahasına yok etmek demek.

ÖM: Zaten çok gülünç rakamlar var, “200 kişiye istihdam sağlayacağız” filan gibi açıklamalar var. 200’ü en yüksek rakam olarak bir şirket vermiş.

ÇK: İsterse 2000 kişi olsun, mesele o değil ki, mesele oradaki bütün köylerde dengenin bozulması meselesi. Bütün bunlara fiyat konmasına imkân yok.

Ayrıca başında konuştuğumuz gibi, burada çok daha ahlaki, felsefi bir takım kırmızı çizgilerimizin olması gerekir bölgenin sembolik önemi açısından da. Fakat bunun bana söylediği şöyle bir şey daha var; Türkiye bazında bir takım yasaların çıkması ve bunların heryerde aynı şekilde uygulanması veya heryerde aynı tür muhasebenin yapılmasının aslında çok yanlış olduğu da ortaya çıkıyor. Böyle bir maden yasasının, hiçbir istihdam olanağı olmayan veya hiçbir turizm potansiyeli olmayan bir yerde uygulanması belki mümkündür, belki çevreye vereceği zarar da katlanılabilecek bir zarardır, çünkü başka türlü bir opsiyon yoktur, başka türlü bir potansiyeli yoktur o bölgenin. Ama gittiğimiz yere de bakmamız lazım, “neredeyiz, ne iş yapıyoruz, hangi bölgenin hangi dengelerini bozuyoruz?” vs. diye. Bütün bunları da işin içine sokmamız gerektiğini düşünüyorum.

Son bir nokta olarak, giderek aslında BM, Dünya İş Örgütü (ILO), AB, bütün hepsi yeni dokümanlarında istihdam konusunun özellikle üzerine gitmeye başladılar. Mesela BM’nin bu 2005’te çıkardığı bir belge var, önümüzdeki Şubat’ta tekrar toplanıp aynı şekilde bir doküman yayınlayacaklar, şunu söylüyor çok açık bir şekilde; “Artık ulusal kalkınma stratejisinin içinde en önemli yeri, doğru dürüst istihdam yaratma almalıdır. Sadece bir milli gelir muhasebesi üzerine gidilen bir strateji doğru olmayacaktır” diyor. Çünkü, bu sözünü ettiğimiz sorunlar artık heryerde, yani istihdamsız bir büyümenin siyasi maliyetini, toplumsal maliyetini herkes görmeye başladı. Milli gelir büyümesini bir kenara bırakalım, tamamen bir maliye fetişizmi ile sergilenen bir madencilik olayı söz konusu ve  ne kadar tehlikeli olabileceğini de görüyoruz.

(17 Ekim 2007 tarihinde Açık Radyo’da yayınlanmıştır.)