Ömer Madra: Bugün Kyoto sonrası uygulanabilecek mekanizmalar hakkında konuşalım. Ne gibi şeyler öneriliyor ve bunlar uygulanabilir mi?

Semra Cerit Mazlum: Kyoto Protokolü’nün öngördüğü yük paylaşımı sisteminin ve buna ulaşmak için kurduğu mekanizmaların yetersizliği baştan bu yana biliniyor zaten. Aynı zamanda bu yetersizlikler ABD gibi pek çok ülkenin katılmama gerekçesinin dayanaklarından birisini oluşturuyor.

ÖM: “Adaletsiz” diyorlar, belki kendi açılarından haklılık payları olabilir, ama olağanüstü bir adaletsizliğin başında yer alan ülkeler bunlar; Amerika dünyadaki karbon emisyonunun %25’inden fazlasını tek başına yapıyor.

SCM: Evet, başka anlaşmalarda olduğu gibi Kyoto Protokolü’nde de çerçeveyi belirleyecek olan nosyonlardan birisi adalet. Fakat iklim değişikliği ile mücadelede, sera gazlarının azaltılması konusundaki yüklerin paylaşılması anlamında adaletsizliğin ya da adaletin nerede olduğu konusunda farklı yaklaşımlar söz konusu. Her ülke kendi koşullarından, kendi tarafından bakarak bir adalet tanımı getirmeye çalışıyor. Amerika da, baştan bu yana bunun adaletsiz bir anlaşma olduğunu öne sürüyor. Onların adaletsiz nitelemesinin arkasında da gelişmiş ülkelere ve ABD’ye büyük yükler getirirken, onlar kadar hızlı bir şekilde emisyonları artmakta olan başka ülkeleri, hızla gelişen az gelişmiş ülkeleri bu yük paylaşımının dışında tutuyor olması ve başlıca rakibi olarak gördüğü Çin’in yük paylaşımının dışında olması yatıyor. Fakat bu adalete tek yanlı bir bakış açısı tabii ki, öbür taraftan da tarihsel olarak baktığımızda, gelişmiş ülkelerin, OECD ülkelerinin şu andaki atmosferdeki sera gazi birikimlerindeki payının daha fazla olduğunu görüyoruz. Şu andaki atmosferik sera gazı birikiminin %80’i bu gelişmiş ülkelerden kaynaklanmış durumda, yani dünya nüfusunun yaklaşık %20’sinden kaynaklanmış durumda.

ÖM: Üstelik petrol ve fosil yakıt talebi dolayısıyla emisyonları artma eğiliminde bu zengin ülkelerin değil mi?

SCM: Evet emisyonlarda artış söz konusu. Bu modellere önerilen yeni yaklaşımları, yük paylaşımının neler olduğunu konuşmadan önce genel küresel emisyon durumuna bakalım; çünkü iklim değişikliği çerçeve sözleşmesinin sekreteryası geçtiğimiz hafta bu emisyonların durumlarını yayınladı. Biliyorsunuz her sene bu dönemde yayınlıyor sekreterya bu emisyon trendlerini. Bu sene biraz daha erken yayımlandı bu emisyon sentez raporu. 1990-2005 arasındaki emisyon eğilimlerini ortaya koyuyor bu rapor. Ek1 ülkelerinin emisyonlarının, yani gelişmiş ülkeler kategorisinde yer alan 41 ülkenin 1990-2005 arasındaki emisyonlarının genel bir değerlendirmesi. İlk çarpıcı sonuç 1990’dan 2005’e kadar emisyonların beklendiği gibi düşmüyor oluşu ve yüksek artış eğilimlerinin sürüyor olması, geçtiğimiz bir kaç yılda da olduğu gibi. Şöyle bir baktığımızda bütün Ek1 ülkeleri, hem OECD ülkeleri, hem de geçiş ekonomisi ülkelerinin toplamının emisyonları 1990’dan 2005’e kadar 2.8 oranında düşmüş. Kyoto’nun %5 indirim hedefini dikkate aldığımızda bir hayli gerisinde olduğunu görüyoruz bu 2.8’lik düşüş oranının.

ÖM: Neredeyse yarısı, hatta ABD gibi gelişmiş ülkeler için %7 gibi hatırlıyorum.

SCM: Tekil olarak ülkere baktığımızda, Amerika’nın hedefi %7 idi, eğer üstlenmiş olsaydı, kabul etmiş olsaydı bu yükümlülüğü. Ancak onun çok arkasında olduğunu görüyoruz. Bu %2.8’lik düşüşün de büyük oranda, önceki yıllarda olduğu gibi, geçiş ekonomilerinden kaynaklandığını görüyoruz. Onlar hâlâ 1990 seviyelerine gelemedikleri için ekonomik anlamda bir yüksek düşüş oranı hâlâ devam ediyor, kendi içinde artıyor olmakla birlikte. Dolayısıyla o ülkelerdeki ekonomik toparlanma süreci bu 41 ülke içinde, emisyonların bir oranda düşük gerçekleşmesine katkıda bulunmuş oluyor.

Öbür taraftan geçiş ekonomisi olmayan gelişmiş ülkelere baktığımızda, tam tersine, onlarda bir artış söz konusu. 1990’dan 2005’e gelen süre içerisinde %11’lik artış gerçekleşmiş bu ülkelerde. Hem bu 15 yıllık süre içerisinde bir artış olduğu gibi, 2000’den 2005’e kadar da hâlâ artış devam ediyor. 2000 yılında %9 iken artış oranı, 2005’e geldiğimizde %11’e çıkıyor, yani %2’lik bir artış gerçekleşmiş 5 sene içerisinde. En hızla artışın burada olduğunu söylemek mümkün, çünkü 2000 yılında biraz daha iyimser olmaya yol açabilecek, daha yüksek oranlarda düşüş oranları vardı. Fakat 2000’lerden sonra dünya genelindeki ekonomik büyüme, ekonomik canlanma ve bunun da yakıt kullanımında, enerji kullanımında getirdiği artışlar, emisyonların da bununla bağlantılı olarak artmasına katkıda bulunuyor son yıllarda.

ÖM: Mesela benim elimde bu konuda ilginç bir haber var; New York Times’ta 9 Ekim tarihinde çıkan bir haberde, küresel ısınma ve fosil yakıtların bundaki büyük rolünün yarattığı büyük kaygıya rağmen, küresel tüketim o kadar hızlı yükseliyor ki, başta Amerika olmak üzere, dünyadaki petrol ve doğalgaz talebi önümüzdeki 25 yıl içinde %50 artacak diye bir hesap çıkmış. Bu bitti demek zaten.

SCM: Evet Dünya Uluslararası Enerji Ajansı’nın tahminleri de bu yönde. 2050’lere kadar en geç %51 artış öngörüyor fosil yakıt kullanımında, enerji kullanımında ve ağırlıklı olarak fosil yakıt kullanımında. Bu da demektir ki, eğer teknolojik iyileştirmeler sayesinde enerjinin payı, enerjinin yoğunluğu azaltılamazsa, emisyonlar artmaya devam edecek bu süreçte. Bu da zaten daha kapsamlı ve katı yükümlülükler getiren bir ikinci uluslar arası anlaşmanın gerekliliğini bir kere daha ortaya koyuyor.

Ülkeler düzeyinde baktığımızda, 1990-2005 arasında da geçen senekine benzer bir durum söz konusu. Öncelikle şunu söylemek lazım ülkelere geçmeden önce; Türkiye 2005 yılı emisyon durumunu gösteren envanterini göndermemiş 2007 yılı içerisinde.

ÖM: Yine göndermemiş mi?

SCM: Çalışmalar devam ediyordu benim bildiğim kadarıyla, fakat 2007 yılında, Eylül’e kadar gönderilmesi gereken envanter raporunu göndermemiş Türkiye.

ÖM: Kasım’a geldik?

SCM: Yani 2005 değerlendirmesinde Türkiye’yi dikkate alamamış oluyoruz dolayısıyla. Bu büyük ölçüde şundan da kaynaklanıyor olabilir; daha önceki programlarda konuşmuştuk, geçen sene Türkiye ilk emisyon envanterini gönderdiğinde sekreteryaya bazı eksiklikler saptanmıştı hesaplamalarda, onlara değinmiştik. Hesaplama yöntemlerinin ve dahil edilen emisyon kaynaklarının iyileştirilmesi, geliştirilmesi gerekiyordu, Türkiye’nin onun üzerine çalışması gerekiyordu. Ulusal bildirimde de benzer türden eksiklikler söz konusuydu. Belki bu iyileştirme sürecinin uzamasından kaynaklanıyor olabilir, fakat sonuç olarak şu anda Türkiye’nin 2005 rakamları yok elimizde. Dolayısıyla 2005 yılı genel durumu içerisinde Türkiye birinciliği İspanya’ya kaptırmış durumda.

ÖM: Öyle mi?

SCM: Yalnızca 2005 yılı rakamlarını dikkate alırsak, bu 15 yıllık sürede İspanya %53.3 oranıyla en yüksek emisyon artışını gerçekleştiren ülke olmuş.

ÖM: Bir yıl için mi bu hesap?

SCM: 1990-2005 artışı için söylüyorum. Böyle olmakla birlikte, bu değerlendirmeye 2004 rakamlarını da dahil ettiğiniz zaman, Türkiye hâlâ birinci durumda, yani İspanya Türkiye’yi bir senede geçememiş.

ÖM: Yani şöyle de söyleyebiliriz, bu rakamlara göre, son envanteri göndermemiş olmasına rağmen, mevcut verilerle Türkiye dünyada emisyonları en hızlı artan ülke.

SCM: En yüksek artış gerçekleştiren ülke olma konumunu sürdürüyor hâlâ.

ÖM: Belki Çin ve Hindistan bunun dışında olabilir.

SCM: Evet, Hindistan’ın da yüksek artışı olmakla birlikte Çin başı çekiyor. Tabii onlar bu rapora dahil edilmediği için karşılaştırmalı bir değerlendirme yapamıyoruz. Türkiye’nin oranlarıyla ilgili bazı küçük düzeltmeler de yapılmış; 72.6 gibi rakamlar konuşuluyordu, arazi kullanımı değişikliği ve ormancılık faaliyetlerini dışarıda tuttuğumuzda, genel artış oranının %74.4 olduğunu görüyoruz. Bu çok yüksek bir oran, yani öteki bütün ülkelerin hiçbir önlem almaması durumunda belki ancak gelebilecekleri bir yer. Türkiye dışındaki öteki ülkelerin çeşitli türlerden önlemleri yürürlüğe koyduklarını biliyoruz.

ÖM: Çok endişe verici bir şey Türkiye’nin böylesine yüksek bir artışı sürdürüyor olması.

SCM: Evet, hem bugüne kadarki rakamlar açısından endişe verici, aynı zamanda da Kyoto sonrasındaki yükümlülük döneminde de, Türkiye’nin daha anlamlı önlemler, politikalar geliştirmek zorunda olduğunun da işareti anlamına geliyor. Öncelikle bu yüksek artışın durdurulması lazım ve belki ondan sonra belli yıllardaki düzeylerin altına düşmek için önlemlerin uygulanması lazım. Her halükârda Türkiye’nin bugün olduğundan farklı politikalar yürürlüğe koyması gerektiğini de gösteriyor bize.

ÖM: Bunun ipuçlarını da şimdilik görmüyoruz galiba?

SCM: Evet, şu andaki tartışmaların yürütülüş biçimene baktığımızda, örneğin, Mecliste kurulması kararlaştırılan küresel ısınmayla ilgili önlemlerin araştırılması komisyonunun görev kapsamına baktığımızda, bu türden bir yaklaşımın olmadığını görüyoruz. Daha fazla sonuç odaklı bir yaklaşım söz konusu. Yani Türkiye’nin küresel iklim değişikliğinden nasıl etkileneceği ve bunlarla başa çıkmak için hangi önlemlerin alınması gerektiği yolunda bir yaklaşım üzerinden faaliyetlerini sürdürmesi kararlaştırıldı bu kurulan komisyonda. Bürokratik düzeyde baktığımızda, karar alma mekanizmalarına baktığımızda da, orada yürüyen çalışmaların da yine bu bağlamdan uzak gerçekleşmekte olduğunu görüyoruz.

Amerika’nın durumu da yine önemli bunun rakamların içerisinde. 1990-2005 arasında %16.3 artış gerçekleştirmiş Amerika. Bu da şu anlama geliyor, %7’lik indirim hedefiyle birlikte ele aldığımızda olması gerekenin %23 üstünde Amerika. Yani Kyoto’da yazılı olan, fakat Amerika’nın üstlenmediği yükümlülük açısından dikkate aldığımızda, onun %23 üstünde Amerika. Bu da yine Türkiye gibi, Amerika’yı ikinci yükümlülük döneminde ya da sonraki dönemlerde güç bir durumla karşı karşıya getiriyor. Onların da daha sıkı politikaları ve önlemleri kabul etmesi gerektiğini gösteriyor bize.

Emisyonlarını düşürme eğilimine giren bir kaç ülke var; anlamlı düşüşlerden söz edebileceğimiz bir kaç ülke arasında, İngiltere ve Almanya’yı görüyoruz. Almanya %18.4, İngiltere %14.8 oranında düşüşler gerçekleştirmişler bu süre içerisinde. Bu kadar yüksek olmakla birlikte, Almanya’nın AB içindeki kendi hedefinden uzak olduğunu söyleyebiliriz; çünkü %21’lik azalma gerçekleşmesi gerekiyordu, onların da daha fazla çaba harcaması lazım. Avrupa Birliği 15 ülkelerine baktığımızda onların da %1,5 ile 1990’ın altına gidebildiklerini görüyoruz. Yani %8’lik indirim hedefine ulaşabilmesi için AB’nin hâlâ %6,5 oranında indirim gerçekleştirmesi gerekiyor 2012’ye kadar kalan süre içerisinde. Bu da yine şu andaki politikalarla gerçekleştirilemeyecek gibi görünüyor AB ülkeleri tarafından, onların da bütün Kyoto mekanizmalarını sonuna kadar kullanmaları gerekiyor, yani emisyon ticaretini, temiz kalkınmayı ortak yürütmeyi sonuna kadar kullandıkları durumda ve yutaklarını hesaba kattıkları durumda ancak %8’e ulaşabilecekleri tahmin ediliyor. Bu şunu gösteriyor, hem ülkeler arasında hem ülke grupları açısından baktığımızda, bir yüksek artışı göstermekle birlikte şu andaki önlemlerin kesinlikle yetersiz olduğunu bir kere daha açıkça ortaya koyuyor. Aynı zamanda alınan önlemlerin de verilen sözlerle örtüşmediğini, arada bir açık olduğunu gösteriyor. Yani bir uluslararası anlaşmayla bağlı olan ülkelerin o taahhütlerini yerine getirebilmeleri için daha kapsamlı ve sonuç alıcı önlemleri bir an önce yürürlüğe koymaları gerekiyor.

ÖM: Tabii yalnız hükümetleri ya da büyük şirketleri suçlamakla da yetinemeyiz çünkü kendi hayat tarzlarımızda da fazla bir değişikliğe gittiğimize dair bir belirti yok.

Avi Haligua: Ama bu değişiklik için de bir yandan altyapıyı hazırlaması gerekenlerin hükümetler olduğunu düşünmek gerekmiyor mu?

ÖM: Doğru, ama hükümetleri de zorlayacak olan da halkın kendisi, yani hiçbir hükümet böyle bir talep gelmediği zaman harekete geçmiyor, herkes bir başkası yapsın diyor, başkasından bekliyor. Bunun en kötü tarafı da, yalnız harekete geçmemekle kalmıyor bir felç durumu yaratıyor. “Hükümetler biz istemedikçe harekete geçmezler” diyor Monbiot. Ama biz şu anda, Queen’in ünlü şarkısında olduğu gibi, her şeyi birden istiyoruz, aynı anda herşey olsun, biz palmiyeli plajlarda tatil geçirelim, devasa ciplerimiz de olsun, plazma televizyonlarımız da olsun, bir de üstüne üstlük temiz vicdanlarımız da olsun. Böyle de çok kolay olmuyor doğrusu, Bush’u suçlamak kolay da.

SCM: Her iki tarafın da, hem toplumların hem devletlerin rolünün olduğunu tespit etmemiz lazım. Fakat dediğiniz gibi, hükümetler politikalar ortaya koysalar, yasalar düzenlemeler yapsalar bile yurttaşların bu yönde davranış değişikliği gerçekleştirmeleri lazım. Dolayısıyla bireysel çaba büyük önem kazanıyor burada iki yönlü olarak, hem devletten bu genel çerçeveyi, yani bireylerin sorumlu davranışlar gerçekleştirebileceği yasal ve kurumsal çerçeveyi kurmalarını isteme, talep etme yükümlülükleri söz konusu, hem de bu çerçeveler kurulmuşsa bunlara uymaları yine kendileri için etik davranış normları geliştirip pratiklerini buna göre değiştirmeleri gerekiyor. Fakat devletlere düşen önemli bir rol galiba burada daha fazla tüketimi özendirmemek olmalı. Bazı hükümetler, Türkiye de dahil bu kurumsal ve yasal çerçeveyi kurmamak yanında, tam tersine yurttaşların kendiliklerinden benimsemeye geliştirmeye başladıkları sorumlu davranışa ket vurucu, onu tam tersi yönünde etkileyici politikalar da izliyorlar. Tüketimi arttırıcı, sera gazlarının artışına, iklim değişikliğine katkıda bulunan pratikleri özendirici politikalar da izliyorlar. Zaman zaman dile getirdiğimiz gibi, hava ulaşımını özendirmek, bunu bir temel ihtiyaç gibi göstermek yolunda da teşvik politikaları izleniyor biliyorsunuz.

ÖM: Türkiye’de de bu çok net olarak görülüyor.

SCM: Bir ülkenin gelişmişlik düzeyi hedefini daha fazla tüketim olarak koyduğu zaman hükümetler, kendiliğinden, başka hiçbir çaba harcamaksızın iklim değişikliğine katkıda bulundukları ortada. Belki bundan vazgeçmek daha anlamlı bir yaklaşım şimdilik, çünkü bu toplumdaki hakim etik anlayışı da, çevreyle ilişki biçimini de belirleyici bir rol oynuyor. En zararlı kamusal yaklaşımlardan bir tanesi herhalde bu olsa gerek; zenginliğin nasıl tanımlandığı, ne türden bir üretim ve tüketim modelinin konulmuş olduğu.

ÖM: Evet bu çok önemli tabii.

SCM: Bu sürdürülebilirlik anlayışı içerisinde değil de sürdürülemezliği teşvik edici toplum modellemesi ve yönlendirmesi daha yıkıcı sonuçlara yol açıyor diyebiliriz. Amerika’yı örnek göstermekten, bir zenginleşme tarzı olarak, -zenginlik düzeyinden bahsetmiyorum, zenginlik tarzı olarak- kaçınmamız gereken kamusal politika yaklaşımlarından bir tanesi.

ÖM: İngiliz hükümeti adına kapsamlı bir rapor hazırlayan iktisatçı Nicholas Stern de, galiba yeni bir model önermiş.

AH: Aslında model önermekten çok durumu tanımlıyor. Ne kadar fazla karbon emisyonu olduğuna ve bunların hangi ülkelerden kaynaklandığına ve bunların ekonomik durumlarına bakmış Stern ve şöyle bir sonuca varmış; “zengin olanlar ödemezse çok fazla yapılabilecek şey yok” diyor. Yani bu işin maddi tarafını ödemesi gereken daha fazla AB ve ABD’dir demiş Stern.

SCM: Biz de asıl olarak bunu konuşmayı planlamıştık, kimin neyi ödemesi gerektiği.

ÖM: Vaktimiz kalmadı maalesef, ama sizin söylediğiniz şey çok önemliydi, bunu daha sonra bir sonraki programda konuşabiliriz, ama Türkiye’nin de içinde bulunduğu bu yükselen emisyon rakamları daha da çarpıcı geldi bana doğrusu.

SCM: Kimin ödemesi gerektiği hep belirleyici soru olageldi baştan bu yana. Fakat Kyoto Protokolü o dönemde önerilen kapsamlı, daha adil, herkesin bir şekilde dahil olabileceği bir modeli benimsemek yerine, son derece basit bir yaklaşımla ülkelerin verdikleri sözler üzerinden bir yaklaşım, yani taahhütleri üzerinden bir yaklaşımı esas aldı. Yani, hangi ülke ne kadar indirebilirim derse, onların bir araya gelmesiyle, onların üzerinden pazarlık yapılmasıyla, 1997 yılındaki emisyonlar esas alınarak yükler paylaştırılmış oldu. Bunların karşısında bugün de hâlâ tartıştığımız ve geçerliliğini sürdüren, daha ayrıntılı bir şekilde ele alınması gereken başka yaklaşımlar vardı. Bunlardan bir tanesi ‘eşit haklar’ yaklaşımıydı, yani eşit emisyon hakları yaklaşımı. Farklı şekillerde ifade ediliyordu, modellenebiliyordu bu eşit emisyon hakları yaklaşımı. Bunlardan bir tanesi de, ‘contraction and conversions’ diye anılan, ‘kısma ve yakınsama’ diye Türkçe’ye çevrilebilecek olan bir modeldi. Neyi öngörüyor bu yaklaşım?

ÖM: Aslında ona geniş ve karmaşık bir konu da olduğu için isterseniz onu bir sonraki programa bırakalım ve çerçeveyi de şöyle çizelim; Önümüzdeki ay Bali’de toplanacak olan hükümetlerarası iklim değişikliği panelinin de, dünyada bu işle uğraşanların da en çok üzerinde duracakları mesele, Kyoto’dan sonra yeni getirilecek mekanizmalarda nasıl daha etkin olunabileceği?

SCM: Birden çok sayıda model önerisi var; Bali’de toplanacak olan Protokokol’ün Taraflar Konferansı’nda, 2012 sonrası için söz konusu olacak anlaşmanın görüşmelerine başlanması bekleniyor, umuluyor. O görüşmelerde de Kyoto’dan daha farklı bir çerçeve ve mekanizmanın esas alınması en büyük beklenti; hem bu çevresel etkinlik, yani emisyonları azaltma, hem de adil olma anlamında, bütün ülkelerin kendi kapasitelerine göre ve insanların temel haklarını dikkate alacak şekilde bir model üzerinde yükümlülüklerin paylaştırılması gerektiğini söylememiz lazım. O nedenle de farklı türlerde önerileri dikkate almak, belki birleştirebilmek, bunları bir anlaşma metnine dönüştürebilmek gerekiyor, oldukça güç olsa bile.

Bunları önümüzdeki programa bırakıp kapatırken, kısaca şunu hatırlatmak lazım; Amerika’da geçtiğimiz hafta, Amerikan yükümlülükleriyle ilgili olarak. bir öneri kabul edildi senatoda oluşturulan bir alt komisyonda, bu da yine bir önemli adım gibi değerlendirilebilir. Şimdiye kadar çok sayıda bu yönde öneri vardı, fakat bu sefer daha geniş bir destek görüyor öncekilere göre. İki senatörün, hem cumhuriyetçi hem tarafsız olan, daha önce demokrat olan ama şimdi tarafsız olan bir senatörün önerdiği, getirdiği teklif üzerine kabul edildi bu. 2020’ye kadar Amerika’da emisyonların 2005’in %15 altına düşmesini öngörüyor, yani 1990 yılını bırakmış durumda artık Amerika.

ÖM: 2005’in %15 altı çok yüksek bir hedef aslında.

SCM: Evet, şu andaki rakamlara baktığımızda, 2020’ye kadar 2005’in %15 altına düşebiliyorsa eğer Amerika, bu önemli bir indirim anlamına gelir. Yine Kyoto’ya benzer bir şekilde sınırlama ve ticaret yaklaşımını esas alıyor. Bir ulusal üst sınır konacak emisyonlar için, ondan sonra bu emisyon bütçesi oluşturulacak, bu bütçe de belli başlı kirletici sektörler arasında ve daha sonra da şirketler arasında paylaştırılacak emisyon izinleri verilecek bu şirketlere. Bunlar ister kendi teknolojik uyumları yoluyla, ister emisyon ticareti yoluyla, kendilerine verilen bu kotalar içinde faaliyet göstermek zorunda olacaklar. Bu Amerika’nın en fazla benimsediği yaklaşımlardan bir tanesi, yani emisyon ticareti. Kükürt dioksitte de böyle bir politika izliyorlar biliyorsunuz. Amerika’nın küresel bir anlaşmaya bağlanması açısından bu önemli, her halükârda Amerika’nın Kyoto sonrası anlaşmaya bir şekilde giremeyeceği artık kesinleşmiş görünüyor. 2009’da sonuçlanmasını öngörüyoruz biliyorsunuz bu yeni anlaşmanın, o zamana kadar yeni bir yönetim gelmiş olsa da, bir ulusal pozisyon belirleyip de bu görüşmelerin içine katılabilmesi ve yükümlülük alabilmesi pek mümkün görünmüyor. Dolayısıyla şu yönde senaryolar var; Amerika kendi ulusal düzenlemesiyle uluslararası anlaşmaya bir şekilde bağlanabilir, yani “uluslararası hukuk altında, kendi ulusal düzenlememle yükümlüyüm” şeklinde bir beyanda bulunabilir ve öteki ülkeler de en azından bu yöndeki bir Amerikan taahhüdünü kabul edebilirler. Daha sonraki dönemlerde, Amerika Kyoto’nun sonraki aşamalarına katılabilir, fakat bu önemli bir iyiniyet mesajı olur bütün ülkelere. Özellikle de Çin gibi, “önce Amerika” diyen ve Amerika katılmadan bir yükümlülük almaya taraftar olmayan ülkelere de ikna edici bir çözüm olabilir. Bu anlamda bu gelişme önemli.

ÖM: Bunun üzerinde tekrar durabiliriz.

(5 Kasım 2007 tarihinde Açık Radyo’da yayınlanmıştır.)

Ömer Madra: Nobel Ekonomi Ödülü çevre ve iklim konusuyla ilgili olarak verildi bu sene.

HE: Ben de iktisat ödülünün bu insanlara verilmesine çok sevindim.

ÖM: Neden?

HE: Çünkü bu üç değerli Amerikalı iktisatçı, iktisadi sorunu çok daha farklı düşünme olanağı veren bir bakış açısı geliştirdiler. İktisatçılar çoğunlukla piyasa mekanizmasının sorunlarıyla uğraşırlardı. Bu üç iktisatçıdan en yaşlısı olan Leonid Hurwicz’in 1960’taki katkısına kadar hep sorulan soru şuydu: Bir piyasa mekanizması var, bu piyasa mekanizması hangi koşullarda arzulanan sonuçları verir? Etkin bir şekilde kaynakları dağıtır. Bu koşullar nelerdir? Bu koşullarda piyasa mekanizması nasıl çalışır? Bunlar basit sorular değil; zor sorular. Ama iktisat bununla uğraşıyordu. 1950’lerde bazı önemli iktisatçılar, -ki bunların başında Kenneth Arrow’la Gerard Debreu yer alır-, o koşulları tanımladılar, o koşullarda piyasa mekanizmasının bir çözüm verdiğini gösterdiler ve o çözümün de pareto anlamında etkin olduğunu, yani kaynakların pareto anlamında etkin dağıttığını gösterdiler. Bu çok önemli bir başarıydı. İktisadın ondan evvel bölük pörçük yapmakta olduğu işi bir araya topladılar. Ondan sonra da yapılan çalışmalara zemin sağlandı.

Biraz tarihi bir şey olacak ama 1950’lerde başka bir olay daha var. Arrow, 1958’e geldiğimizde şöyle bir sorunla uğraşmaya başladı: Acaba bu piyasa mekanizmasında bahsettiğimiz denge kolayca ulaşılabilir bir denge mi? Ulaştığımızda orada kalabilir miyiz, yani istikrarlı bir durum mudur? Yoksa bir kere geliyorsunuz ve orada duramayıp, kaybolup gidiyor musunuz? Bu sorunun  yanıtını içeren, başka bir deyişle bu konuyu sistematik bir bütünlük içerisinde ele alan ilk yazı 1958’de yayınlandı. Arrow bu yazıyı Leonid Hurwicz ile beraber yazdı. Bir sene sonra yanlarına Duncan Black isminde bir başka iktisatçıyı da alıp çok daha bu konuyu biraz daha geliştiren önemli bir ikinci makale yazdılar. Bu yazılarda iki önemli noktayı gösterdiler; ilki hangi koşullarda rekabetçi mekanizmanın istikrarlı olduğu, ikincisi ise, bu koşulların ancak istisnai koşullarda gerçekleşebileceğini.

Demek ki, rekabetçi mekanizmanın işlemesi ve “iyi” olarak nitelenen etkinlik koşulunu sağlaması için gerekli koşullar, gerçek yaşamda pek fazla karşılaşılan durumlar değil. İşte onun için “buna benzer bir ortamı nasıl yaratabiliriz?” sorusu gündeme geldi. Bunları hiçbir zaman gerçek yaşamda bulamayacağımıza göre sorun iktisadi karar birimlerini o şekilde davranmaya, kurumsal, yasal yollarla nasıl zorlanabileceğine dönüştü.  Rekabet Kurumu gibi düzenlemeler onun için var.

Bu bence çok önemli bir katkı. Fakat 1960’ta Hurwicz başka bir soru sordu ve bu bir devrim yarattı. Sorduğu soru da şu: İçinde bulunduğumuz koşullar var. Etrafımızda ne görüyorsak o koşullar bunlar. Teknoloji nasılsa öyle. Rekabetçi denge için olması gerektiği ile ilgilenmiyoruz. Örneğin ölçeğe göre artan verim var. Ne yapacağız, rekabetçi mekanizmaya uymuyor diye kapatacak mıyız fabrikayı? Öyle olduğunu kabul edeceğiz. Uymuyorsa, uymaz. İkincisi tercihler nasıl oluyor, insanlar bir şekilde şu malı seviyor, bu malı almıyor, onlar da veri, değiştiremiyoruz. Mecbur muyuz ki illaki pareto anlamında etkinlikle uğraşmaya, başka bir kavram olabilir. Mesela hem etkin hem de adil bir düzen istiyor olabiliriz.

ÖM: Bu tayin edici bir soru, çünkü iktisadın dışında, duygusal bir şey gibi kabul ediliyor adalet, değil mi?

HE: Öyle. Etkinlik aramak aslında akılcı bir şey. Etkin olmayan bir şeyi yapmanın da bir anlamı yok, diye düşünebilirsiniz, etkin olmak diye bir problemimiz var. Ama bir şöyle düşünelim;  etkin bir çözüm elde ettiğiniz noktada nüfusun %95’i aç, %5’i de boğuluyor yemekten... Ama sonuç etkin!

ÖM: Mesela, Nazi mekanizmasının da etkin olduğu konusunda hiçbir şüphesi yoktu kimsenin herhalde? Bir makine intizamıyla çalışan, son derece etkin bir mekanizmaydı. Holokostu uygulayışı da son derece etkin bir şekildeydi.

HE: Zaten en korkunç tarafı da o...Hani sinirlenip de birilerine kötü bir şey yapmışa benzemiyorlar.

ÖM: Evet, hiç duygu yok, duyguların karıştığı bir şey yok orada.

HE: Hurwicz dedi ki, konuyu ille de etkinlikle sınırlamayalım. Herhangi bir amaç da olsun. O zaman soruyu şöyle sordu: Peki mevcut bir ortam var, bir de amaç var. Bu ortamda o amaca varmanın en iyi yolu nedir? Dolayısıyla düşünmeyi fiyat mekanizması ile sınırlamayı kaldırdı. Kaldırınca, bir çok yeni mekanizma ortaya çıktı. Artan verim varsa, bölünemezlikler varsa en iyi çalışacak mekanizmalar sunuldu. Örneğin bir baraj yaptınız. Tam rekabet için her şeyin küçük ve bölünebilir olması lazım. Şimdi tam rekabetçi mekanizma çalışacak diye on bin tane baraj yapamazsınız. Atatürk Barajı bir tane değil mi? Bu durumda kaynak dağıtımını nasıl yapacaksınız? Herhangi bir şekilde de yapabilirsiniz, ama soru bu değil, amaca en uygun, en az maliyetle çalışan, örneğin çevreyi en az bozan bir şekilde nasıl yapılır? Bu soruyu sorunca tabii ki insanların önüne çok geniş bir ufuk açıldı. Nasıl Kenneth Arrow, 1950’de “toplumlar akılcı tercihler yapabilirler mi?” diye bir soru sordu, ondan Sosyal Tercih Kuramı gibi yepyeni bir araştırma dalı doğdu, Hurwicz’in bu sorusuyla da yepyeni bir alan doğdu.

Fakat burada ilginç bir olay var; 1976’da İsveç Merkez Bankası’nın Alfred Nobel adına koyduğu iktisat bilimleri ödülü, Milton Friedman’a verilmişti. Friedman bu ödülü aldığında çok popüler biriydi, herkes bilirdi adını. Bazıları çok kızardı, bazıları da çok takdir ederdi. Ama sonuçta çok popüler bir insandı; toplumda doğru veya yanlış adını duymayan hemen hemen hiç kimse yoktu denilebilir. Halbuki bu sene aynı ödülü paylaşan üç büyük bilim adamını pek kimse tanımaz. Akademik dünya dışında konuşuyorum. Akademik dünyada her zaman en saygın konumda olan bilim adamları bunlar, o başka. Fakat Hurwicz -90 yaşında- adı hiç kimseye bir şey ifade etmez.

ÖM: Peki Hurwicz biraz önce sözünü ettiğin, anlattığın görüşleri ortaya attığı zaman tarih kaçtı?

HE: Bu görüşleri yayınladığı makalenin tarihi 1960.

ÖM: Yani 47 sene sonra verilmesi de ilginç doğrusu ödülün?

HE: Kendisi de herhalde pek beklemiyormuş. Onunla ile yapılan bir mülakatın kaydını seyrettim.  Soruyorlar “nasıl haber aldınız?” diye. Şöyle diyor: “sabah 7’de bir telefon çaldı, eşime verdim” –belki kulağında bir rahatsızlık var- eşi dinlemiş ve demiş ki, “senin Nobel aldığını söylüyor”; yanıtı şu olmuş: “yine birisi saçma sapan şaka yapıyor sabahın bu saatinde”. Demek ki artık böyle bir şey beklemiyormuş.

Doğrusu ben ona ödül verilmesini çok istiyordum. Yaptıklarını okumaya çalışmıştım, hep, “bu kadar önemli bir şeye niye vermiyorlar?” diye düşünüyordum. Geç verdiler ama iyi oldu.

Kendisinin ikinci esprisi de, -çok mütevazı bir insandır her büyük bilim adamı gibi-, “Bana Nobel ödülünün verilmesinin bir tek nedeni var, benimle beraber bu konuda çalışanların hepsi öldü, ödülü sadece yaşayanlara veriyorlar” diyor. Tabii bu tevazuunu gösteriyor. Çünkü ben o isimleri de biliyorum ama karşılaştırdığınızda Hurwicz’in yaptığı katkı, onların yaptığından çok daha büyük ve özdedir. O başka bir mesele, bu yanıt onun şirinliğini gösteriyor.

ÖM: Leonid Hurwicz’le beraber yer alan iki kişinin adlarını da verir misin?

HE: Tabii, bir tanesi Eric Maskin, bu ve ötekisi de Roger Myerson. Bu iki bilim adamı bu teoriyi alıp gelişmesine çok büyük katkılarda bulundular. Onlar da daha çok teorik katkıları ile tanınırlar. Bu teorinin akademik dünyada sınırlı kalmasının nedeni çok ileri düzeyde matematik kullanması. Yani pek popüler görünümü olmaması. Bir nokta daha var, kabaca düzenin nasıl çalıştığı ile ilgili ya da düzenin daha iyi çalışması için neler yapılacağı hakkında soru sormuyorlar, bir işi “en iyi yapabilecek düzen” arıyorlar. O açıdan, ilerici, atılımcı bir tarafı var çalışmalarının.

Tabii diyeceksin ki bu neye uygulanıyor? Piyasa mekanizmasını çok yaygın kullanılan bir mekanizma olduğu için biz abartıyoruz ve her şeyi öyle çözdüğümüzü sanıyoruz. Oysa piyasa mekanizması her konuyu çözmez, mesela belediye otobüsüne bindiğinizde kim oturur koltuğa? Şoför ihale mi açıyor? Hayır, ilk binen oturuyor. Bunun piyasa mekanizması ile bir ilgisi var mı? Ya da yaşlı birine yer veriyor genç biri, o oturuyor. Onun da piyasa mekanizması ile ilgisi yok.

ÖM: Bir de ‘kamu alanı’ diye bir şey vardı ve o da ancak devlet tarafından korunabilirdi, benim hatırladığım bir zamanlar öyleydi. Yalnız ondan sonra her şeyi özelleştirmeye başladılar ve piyasa mekanizmasına bırakmaya karar verdiler, ama bazı işler de yürümedi.

HE: Tabii, nitekim Hurwicz’in en önemli katkısı, teorisinin en önemli uygulama alanlarından bir tanesi kamusal mallardır.

ÖM: Ben de onu sormak istiyordum.

HE: Etkin bir şekilde veya adaleti sağlamak üzere kullanmak istediğinizde nasıl bir mekanizma geliştireceksiniz? Fiyat mekanizmasını ne zaman, ne ölçüde kullanabilirsiniz, onun ötesinde ne yapabilirsiniz? Bütün bu soruları sorunca tabii uygulamaları kendinden çıkmaya başlıyor. Bir tane örnek vereyim: Özelleştirme. Nasıl yapacaksınız, ihaleyi hangi yöntemle yaparsanız kamunun geliri en çok olur? İhaleyi hangi yöntemle yaparsanız bunu toplumun lehine kullanacak olana gitmesini sağlarsınız? Bunların yöntemleri değişik ve çok ihale yöntemi var.

ÖM: Özel sektörün, herhangi bir şirketin genel amaçları arasında herhalde son gelir, belki de olmaması gerekir kamuyu koruma amacı, onun amacı kâr etmek ve kârı maksimize etmektir, kamuyu korumak, kamu alanını korumak diye bir düşüncesi olamaz şirketlerin?

HE: Gözden kaçırabilir. Doğal olarak kendi olanaklarıyla ne yapacağına bakıyor. Mesela atıkları hemen yan tarafına boşaltmayacak. Onu kendisi anlar diye düşünelim, ama yaptığı bir şeyin bir başka şeyle etkileşip bir şehir üzerinde kirli hava bulutu yarattığını bilemeyebilir bile. Peki böyle bir problem varsa, bu durumda o şirketin tedbir alması için nasıl bir kural dizisi kurmak lazım? Çevre korumak için nasıl bir mekanizma tasarımı lazım. Hurwicz’in sorduğu sorunun somut uygulama alanlarından bir tanesi de bu.

ÖM: Evet çok önemli.

HE: Bu bizim düşünme tarzımızı çok zenginleştirdi. Hurwicz Avrupa kökenli bir insan. Moskova’da doğmuştur ve Varşova Üniversitesi’nde matematik tahsil etmiştir. Sonra parlak üniversitelerden doktoraları falan yoktur.

ÖM: Rus kökenli bir Yahudi herhalde?

HE: Evet. 1938 yılında bu dereceyi alıyor. O yılların ortamını bir hatırlatayım. Oscar Lange Polonya’da. Sosyalizm, piyasa mekanizması tartılıyor. Barone, Hayek tartışmaları 1920’lerde olmuş, Lange bunlara katılmış. Bu dünyada bu tür tartışmalar olduğunu bilen bir insan Hurwicz. Çok kültürlü bir insan. Bunları bildiği için “bu olaya bakmanın tek bir yolu yoktur” fikrini zaten bir şekilde edinmiş bir insan. Öyle olduğu için de, bu teoriyi yarattığı zaman bence çok büyük bir etki yaptı. Aslında Hurwicz ve arkadaşları popüler olarak bilinmemelerine rağmen, dolaylı olarak pek çok kişiyi ve araştırmayı etkilemişlerdir.

Hurwicz daha sonra yazdığı bir makalesinde, çok önemli bir konuyu gündeme getirdi. Konu şu idi: Bir mekanizma tasarlıyorsunuz, diyorsunuz ki; bu insanlar böyle yaparlar. O insanın işine gelmiyorsa, o insan “peki öyle yapacağım” deyip başka bir şey yapıyor. Bir teorem ispatladı Hurwicz: “İnsanların davranışlarını gizleyerek şike yapmayacakları bir mekanizma tasarlamak mümkün değildir. Dolayısıyla her mekanizmaya şike yapan bir mekanizmayla cevap vermek mümkündür.” Bu şu demek; insanların tercihlerine uymaya çalışın, insan derken tabii karar alıcı diye düşünüyorum, şirket, vs. de dahil.

Bunun pratikteki anlamına bir örnek vereyim.  Ülkemizde yıllarca teşvikler verildi, gelişmekte olan bölgeler kalkınsın diye, ihracat artsın diye. Yapılan çalışmalardan çıkan sonuçlara göre bu teşvikler o amaçlara yaramamış, başka bir amaca yaramış olabilir, iyi veya kötü, o ayrı mesele.

Hurwicz’in dikkati çektiği konuyu hesaba katan bir teşvik mekanizması oluşturmak imkansız değilse bile epeyce zordur. Hem kendi amacınıza hizmet edecek, hem de karşınızda bu işi yapanların onu yapmaktan menfaati olacak, bunu düşüneceksiniz. Yani siz karşınızdakine “ihracat et, emrediyorum, al para” filan dediğiniz zaman başka bir şey yapabilir, yapılmıştır da. Bu ikinci konu, yani özendirimlerin doğru dürüst tanımlanması,- ki buna “özendirim uygunluğu” diyor Hurwicz-, büyük bir alanın gelişmesine yol açtı. Maskin’in de bu alanda çok önemli katkıları vardır; hatta söz konusu alanı yepyeni bir dünyaya geçiren odur.

Ben Maskin’i bu ilkbaharda Moskova’da bir konferansta gördüm. Bizim tebliğ verdiğimiz aynı birleşimde bir tebliğ sundu. Çok matematiksel şeyler yapıyor diye anlattım ya, orada tam tersine, çok basit, matematik değil aritmetikle yazılmış bir tebliğ sundu. Tebliğin konusu da şuydu: Küreselleşen bir dünyada herkes iyi niyetle hareket ediyor, hiç kimse hiç kimseyi yıkmaya çalışmıyor. Öyle emperyalizm falan  yok. Yalnız bir ülke teknik bakımdan ileri ve oradaki insan gücünün yetişmişlik düzeyi, yani niteliği de ileri, yani daha becerili. Bu ülke öbür ülkeye yatırım yaptığı zaman, orada gelir dağılımını bozuyor. Hiçbir kötü niyet yok dediğim gibi, gelir dağılımını bozmak için de gitmiyor, sadece bir yatırım yapıyor.

Son derece duru bir şekilde küreselleşme olgusunda dikkat edilmesi gereken noktalar olabileceğini gösterdi. Aynı zamanda çok övülen, doğrudan yabancı yatırımların her şeyi halledemediğini çok basit bir biçimde gösterdi.

ÖM: Evet, ufak bir ayrıntı! Son bir kaç yıl için konuşacak olursak Nobel ödüllerinin, geçmişe kıyasla, topluma karşı sorumluluk duyan bilim insanlarına daha çok verilmekte olduğu söylenebilir mi, en azından son 1-2 yıl için? Yani ‘ilerici’ diye bir ayrım yapılabilir mi onu da bilmiyorum ama.

HE: Hurwicz’in 90 yaşında olduğuna bakıp katılmayanlar olabilir, ama ben sana katılıyorum. İktisatta verilen ödüllere bakıyorum. Evet çok teknik konulara veriliyor, ama teknik oldukları için değil. Yapılanın özü daha önemli. Nitekim, daha önce Nobel İktisat Ödülü’nü almış olan büyük Hintli iktisatçı Amartya Sen’in fikrini sormuşlar,  Galiba, “habire matematikçilere veriyorlar siz ne düşünüyorsunuz” diye, onun verdiği cevap çok net, “matematik kullanmasına boş ver ne yaptığına bak!” diyor. Yaptığı katkı çok önemli ve insanlığa çok önemli bir katkı. Onu matematikle mi yapmış, neyle yapmış, bu çok önemli değil.

ÖM: Ben de bunu kastetmek istemiştim, daha insani değerlerin savunankişilere verilmesi önemli. Daha önce de Kenya’da mikrokredi konusunda verilmesi, bu sene IPCC’ye ve Al Gore gibi bir iklim mücadelecisine verilmesi enteresan. Stiglitz de öyle bence.

HE: Zaten Stiglitz de, bu çerçeve içerisinde ortaya çıkan çok ciddi bir problemi ele aldığı için Nobel ödülüne layık görülmüştü. Bu problemin kökenine giderseniz modern iktisatta yine Arrow ve Hurwicz’i bulursunuz. Dolayısıyla Nobel’i verirken bence biraz sırayı şaşırdılar. O teorinin ürünlerini geliştiren büyük iktisatçılara önce verdiler, sonra teoriyi bulana verdiler. Neyse hiç olmazsa sonunda verdiler.

(25 Ekim 2007 tarihinde Açık Radyo’da yayınlanmıştır.)

Radikal
22 Ekim 2007

Geçen yıl Uşak'ta, Eşme, Kışla'da, altın madeninde ilk altını Enerji Bakanı Hilmi Güler dökmüş ve Kanadalı Eldorado Gold firması yöneticilerinin de aralarında bulunduğu bir törende, "Engellerle karşılaşsak da bunlara aldırmayarak, Türkiye'nin zenginliklerini ekonomiye kazandırmak için çalışmaları sürdüreceğiz" demişti.

Açık Radyo'da Ömer Madra'yla Kaz Dağları üstüne bir söyleşi yapan Çağlar Keyder, "'Böyle bir girişimin haklı gösterilmesi için nasıl bir perspektif olabilir?' diye düşününce, olay tamamen Türkçe'deki terimi ile bir 'rant toplama' olayıysa, yani bir yolsuzluk olayıysa, birtakım insanlara para aktarmak olayıysa o zaman söylenecek bir şey yok, o zaman bir muhasebe söz konusu değildir zaten. Afrikalı liderlerin parçalayıcı bir tutumla, hiçbir muhasebeye bakmadan, hiçbir ulusallığı, toplumsal veya ekonomik durumu gözetmeden kendilerine ve yandaşlarına gelir aktarmak için, yaptıkları, literatüre de geçen birtakım projelere benziyordur belki, orasını bilmiyorum" diye başlıyordu söze. Sonra da maliye ile ekonomiyi karıştırmamak gerektiğini vurgulayarak önemli bir noktanın altını çiziyordu: "Herhalde burada düşünülen, gelir dağılımı filan değil de daha mutlak gelir seviyesi, yani ulusal ekonomi. Bu da nasıl ölçülür, neyle ölçülür? Genelde milli gelirle ölçülür, yani 'milli gelire ne kadar katkı yapacak böyle bir proje?' diye bakılır. Burada çok önemli sorunlar var; bu mali fetişizme bir geri dönüş gibi, ben bunu algılıyorum. Yani altın o kadar fetiş bir obje ki, sadece insanların zenginliğini gösterebilen bir şey gibi düşünülüyor sanıyorum.

Kaz Dağı ekonomi açısından çok büyük varlığı ve potansiyeli olan bir bölge. İki tane çok önemli sektörden söz ediyorum; bir tanesi zeytinyağı ki binlerce yıldır orada olan bir sektör ve benzersiz bir ürün, hiç olmazsa bu bölgenin zeytinyağının çok farklı olduğunu, mesela Güney Ege'deki zeytinyağına benzemediğini biliyoruz. Dolayısıyla oradaki insanlar bu yörenin zeytinyağının bir marka olarak görülebileceğini düşünüyorlar. Yani korktukları şeylerin en önemlisi, -ki bu çok yaygın bir korku- sadece büyük tüccarlardan filan söz etmiyorum- 'adımız çıkacak, buralara zehirli denecek, suları siyanürlü denecek, havada çok siyanür buharı var dolayısıyla zeytin ağaçlarını etkiliyor denecek ve bizim zeytinyağımız eskisi gibi satılamayacak, eskisi kadar rağbet görmeyecek' gibi bir korku var. Bence de son derece haklı bir korku, gerçek bir korku, çünkü bu pazarlar, birçok pazarlarda olduğu gibi, artık tamamen sembolik düzeyde işleyen pazarlar. Yani zeytinyağı dünyada çok, Cezayir'de de var, muhtemelen yeni yeni Asya'dan da gelmeye başlayacak. Akdeniz'in tümü zeytinyağı üretiyor ve zeytinyağı bir şekilde bir marka... Ekonomik olarak dahi bir marka, bir üründen ve çok yüksek değer elde edilen bir turizm sektöründen vazgeçmek bana çok tuhaf geliyor. Bunun muhasebesini doğru dürüst yapmak gerekiyor."

Geçtiğimiz cuma günü Radikal'den okuduk. Enerji ve Tabii kaynaklar Bakanımız Hilmi Güler, Kaz Dağları'nda altın arama izni karşısında sesini yükseltenleri kibarca ajanlıkla suçluyordu: "Konu altın olunca daha farklı davranışla karşılaşıyoruz. Hiçbir konuda altına gösterilen hassasiyet gösterilmedi.

İş altın olunca bir başka mekanizma işliyor" diyen Bakan Güler, NTV televizyonuna o mekanizmaları açıklıyordu: "Türkiye'de başka madenler de var ama konu altın olunca, ülkemizin altın konusundaki zenginliğine müsaade etmek istemeyen dış kaynaklı bazı grupların etkinliğinin olduğunu düşünüyorum. Ama çevre gibi bir konuda bölge halkının hassasiyet göstermesi de bizi mutlu ediyor."

Sonuçta vazgeçilmezlerinin dökümünü çıkarmamış bir kültürün bendeleriyiz. Eşsiz bir tarih ve kültürel zenginlik zirvesi olan, Akdenizliliğin kaynakbaşı İda Dağları'ndan vazgeçip vazgeçmemeyi tartışabiliyoruz. Hasankeyf için de keyfiyet aynıdır.
Küresel Eylem Grubu, 8 Aralık'ta düzenleyeceği mitingin çağrılarına şimdiden başladı. Birlikte okuyalım:

Türkiye Kyoto'yu imzala

Buzulların erimesiyle açılacak denizin altında yatan fosil yakıtlar
için gösteri amaçlı dahi olsa askeri birliklerin bölgede devriye gezmeye başlaması, Kuzey Afrika'yı esir alan kuraklığın yarattığı su savaşlarının genişlemesi gibi strateji oyunu senaryoları şimdiden gündemimizi meşgul etmeye başladı.Kaynaklar savaşının yok etmekte olduğu bir dünyanın son zehrini elde etmek için planlar çoktan yapıldı. Egemenler, iklim değişikliğini nükleer enerjiyi yaygınlaştırmak için vesile
olarak kullanıyor. Kâr için dünya yok ediliyor...

Paylaşım savaşlarını durdurabilmek için alternatif yerel enerjiyi destekliyorum. Güneş ve rüzgâr savaşları durdurur! Biz, Küresel Eylem Grubu (KEG) olarak, 3 Aralık 2005 yılında küresel ısınmaya karşı örgütlenen küresel eylem gününde bir araya gelen kurum, birey ve inisiyatiflerin 'Savaşlara, militarizme ve çokuluslu şirketlerin dünya çapında yarattıkları tahribatlara karşı' birlikte mücadele etme isteğinin ürünü olarak kurulan bir kampanya birliğiyiz.

Nükleer santrallere karşı, küresel ısınmaya karşı, sağlıkta reform aldatmacasına ve bunun üniversitelerdeki yansımalarına karşı mücadele ettik, ediyoruz. Çernobil faciasının 20. yılında çok sayıda kurumla birlikte örgütlenen eylemlere katıldık. 4 Kasım 2006'da küresel eylem gününde küresel ısınmaya karşı sokaktaydık.
28 Nisan 2007'de 'Türkiye Kyoto'yu imzala!' sloganıyla binlerce aktivist,onlarca kurum bir araya gelerek Kadıköy Meydanı'nda miting yaptık. 12 Mayıs'ta Ankara'da sağlıkta yıkım yasalarının bir parçası olan 'Mediko hizmetlerinin gasp edilmesine' karşı Ankara'da eylem yaptık.

8 Aralık 2007'de ise tüm dünyada küresel ısınmaya karşı küresel bir eylem örgütleniyor. Bu eylem çok büyük olmalı çünkü özellikle bu yaz tüm dünyada iklim değişikliğinin etkileri çok daha net bir şekilde görülmeye başlandı. Küresel ısınma iklim göçleri, susuzluk, kuraklık, tarımsal yapının çökmesi, hayat pahalılığı, canlı yaşamının tüm dengesinin bozulması demek.

Küresel ısınma yoksulların, hem bir ülkedeki yoksulların hem de yoksul ülke ve kıtaların insanlarının ve canlılarının yok olması demek.

Tüm dünyada paralel eylemlerin yapılmasının nedeni aralık ayında Endonezya Bali'de yapılacak Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği toplantısına katılacak hükümetlere uyarıda ve çağrıda bulunmak.

Dünyanın diğer ülkelerinde Kyoto sonrası dönemin en etkili bir biçimde şekillenmesi için yapılıyor eylemler. Biz ise Türkiye'nin bu toplantıya artık Kyoto'yu imzalamak üzere katılmasını istiyoruz. Çok geç kalmadan bir an önce harekete geçilmesi gerekiyor. Hükümetlerin topu birbirlerine atması, birbirini suçlaması ve sorumluluk almayı başkasından beklemesi bize yalnızca zaman kaybettiriyor.

Zira gezegenimizi kurtarmak için politik manevralarla kaybedecek zamanımız yok. Türkiye de bir an önce harekete geçmeli. Bu toplantı tam zamanı.

Bu yüzden 8 Aralık'ta dünya çapında örgütlenen kampanyanın en büyük ayaklarından birisini Türkiye'de örgütlemek zorundayız. Tüm kurumlar, tüm platform, inisiyatif ve kampanyalar 8 Aralık'ta buluşacağız.

Munzur'dan Hasankeyf'e, Eşme'den Aliağa'ya, Fındıklı'dan Maraş'a tüm kampanyalar 8A (8 Aralık'ta) mitinginde bir araya geleceğiz. AKP hükümetine küresel ısınmaya karşı acil tedbir alması ve nükleer santral yapımını aklına bile getirmemesi gerektiğini haykıracağız.
Ne petrol ne nükleer! Güneş, rüzgâr bize yeter! Türkiye Kyoto'yu imzala! Küresel Isınmayı Durdur."

Daha fazla bilgi ve iletişim için:

İstanbul 0535 439 21 93 / 0532 396 25 07
Ankara 0543 417 36 07
Bursa 0542 500 23 22
İzmir 0533 445 34 68
iletisim@kureseleylem.org
www.kureseleylem.org