bahçe kapısından sızdılar...
aralık kalmış neresi varsa hayatımın...
bünyede bastırılmamış ne kadar isyan varsa oradan.
daha asitli bir yalnızlık için dilek tutuyorum şarkılara,
sıradaki benim şansıma diyorum; haberler başlıyor birden,
benden hazin biçimde bahseden.
kumsalların istenmeyen kaç kum tanesi varsa
önde gideniyim her tazyikli akışta.
zayii makamında bestelenmiş yazılar kaldı avluda.
gitme diye yalan bile söylerim,
yerini söylerim ne saklamışsam kal diye!
bu yaz'ı serin tutalım diye çıplak tenlerde,
geceyarısı tatlı bir soğukluk olsun diye her sevişme,
aramızdaki her üryan gelişme!
hem gidenedir bu şiir
hem gelecek olana....
O da biraz oyalanıp gider nasılsa!
hep haberler başlayacak biliyorum,
hangi şarkıyı seçsem şansıma.

şimdi şifa niyetine giriyorum sulara mavisine değil denizin sade Tuzuna.

Kürt sorunu, tarihsel olarak, uzun yıllardır var olan bir sorun. Ama şu da doğru: Sorunun kimlik, sosyolojik, siyasal, sosyal adalet ve kültürel boyutlarıyla daha yeni yeni ilgilenmeye başlıyoruz.

Bugün Türkiye'de siyasi gündemi ve toplumsal yaşamın her alanını PKK terörizmi ve terörizme karşı mücadele belirliyor. Terörizme karşı mücadele olgusu ve süreci de, bir taraftan sınır ötesi askeri operasyon, diğer taraftan da Kürt sorunu tartışmalarını içeriyor. Türkiye, çok karmaşık, çok riskli ve çok katmanlı bir sorun ve süreçle karşı karşıya. Bu süreçte, kendimizi tepkici milliyetçiliğin gerisinde bir alanda konumlandırmalı ve insan odaklı ve çokboyutlu bir strateji izlemeliyiz. Son günlerde, her ne kadar Türkiye'nin ülke içi toplumsal barışı bağlamında endişe ve korku içinde olsak da, terörizme karşı mücadelede insan odaklı ve çokboyutlu strateji olasılığını artıran gelişmelerin yaşandığını da gözlemliyoruz.

Üç önemli gelişme
Önce Başbakan Erdoğan'ın başarılı geçtiğini söyleyebileceğimiz ABD ziyareti ve bu ziyaretin ortaya çıkardığı iki önemli sonuç: Bir taraftan, Başbakan Erdoğan tarafından "Türkiye'nin Irak'ta emperyal hedefler içinde olmadığı, sadece PKK'ya karşı mücadele temelinde sınır ötesi askeri operasyonu düşündüğü" söyleminin dünya kamuoyuna net bir biçimde açıklanması, diğer taraftan, bu ziyarette askeri operasyonun başarılı olması için ortaya konulan "anlık istihbarat temelli askeri müdahale" yöntemi. Her iki sonuç da bize Türkiye'nin, hem sınır ötesi askeri operasyon yoluyla Irak bataklığına ya da tuzağına çekilme riskinin bilincinde olduğunu hem de bu riski doğru diplomatik ve stratejik tercihler yaparak azaltma çabasında olduğunu gösteriyor. İkinci olarak, Fikret Bila'nın, 1990'lardan bugüne PKK'ya karşı mücadelede üst düzey görev almış askerlerle yaptığı görüşmeleri içeren yeni kitabı Komutanlar Cephesi'nin özeti denebilecek mülakatlar dizisinin Milliyet gazetesinde yayımlanmasıyla ortaya çıkan, çok önemli bir yöntemsel/siyasal saptama: 1990'lı yıllarda PKK'ya karşı yapılan mücadelede askeri başarının siyasal başarıya dönüşmesinde anahtar olan koşulda, diğer bir deyişle Kürt kimliğine sosyolojik ve kültürel olarak yaklaşımda yaşanan ciddi eksiklik. Fikret Bila'nın mülakatlar dizisinden çıkan bu önemli sonuç bize şu gerçeği gösteriyor: Terörizme karşı mücadele çok katmanlıdır ve sadece güvenlik sorunu olarak düşünülmemelidir. Bu anlamda da ekonomik, siyasal, kültürel katmanları içinde bir kimlik sorunu olarak yaşanan Kürt sorununda insan odaklı bir demokratik çözüm önerisi ve iradesi geliştirilemediği sürece siyasal başarı mümkün değildir.
Fikret Bila'nın mülakatlar dizisinden çıkan bu sonucu destekleyen üçüncü gelişmeyse, son dönemlerde dozu hızla artan bir tepkici milliyetçi söylemle siyaset yapan CHP lideri Deniz Baykal'ın, sınır ötesi askeri operasyon ve Kürt sorunu üzerine yaptığı sürpriz niteliğindeki açılımdı. Terör sorununun sadece sınır ötesi operasyonla çözülemeyeceğini vurgulayan Baykal, askeri operasyonel başarı kadar, Kuzey Iraklı Kürtlerin desteğini kazanmanın da başarı için çok önemli olduğunu vurguluyor ve bu bağlamda da bir dizi öneri geliştiriyor. Bu öneriler, Kuzey Iraklı üniversite okuma düzeyine gelmiş Kürt gençlerin Türkiye'de ODTÜ ve İTÜ gibi önemli üniversitelere gitme olasılığından bu bölgede Türkiye'nin görüşlerinin aktarılacağı BBC türü yayıncılığın yapılmasına, bölgeye su yardımı yapılmasından bu bölgeyle ekonomik işbirliğinin geliştirilmesine katkı sağlayacak yeni gümrük kapılarının açılmasına kadar, farklı ekonomik, kültürel ve insani önerileri içeriyor. Baykal'ın bu açılımının arkasından Fikret Bila'ya verdiği mülakatta yaptığı (Milliyeti 13, 11, 2007) "Türkiye Kürt düşmanı değildir" saptaması da, kendisinin terör sorunuyla Kürt sorunu ayrışmasını yaptığını ve terörizme karşı mücadelede askeri müdahaleden daha çok "yumuşak güç" yoluyla başarıya ulaşma yöntemine yöneldiğini gösteriyor.

Beş ayda ne değişti?
Bu noktada kısa bir parantez açıp iki noktanın altını çizmek gerekiyor. Bunlardan birincisi, Derya Sazak'ın (Milliyet, 10, 11, 2007) Baykal'ın yaptığı açılımı yorumlarken doğru ve önemli olarak altını çizdiği nokta. Uzun zaman değil yaklaşık beş ay önce aynı Baykal, yaptığı açılımın tam tersi bir stratejiyle, dolayısıyla "sert güç, şahin askeri strateji ve Kürt kimliğine tepkici milliyetçilikle yaklaşma ekseni"nde girdiği 22 Temmuz 2007 genel seçimlerinde partisini ciddi başarısızlığa uğratmıştı. Bu anlamda bu beş ayda ne değişti de Baykal, yumuşak gücün ve insani durumun önemini anladı sorusu sorulmalı. Bu soru bize, Türkiye'de siyaset yapma eyleminin, ülkenin iyi yönetimi için vizyon ve politika üretme temelinde değil, aksine ne kadar anlık ve çıkar temelli olduğunu gösteriyor. İkinci ve bence seçim kaybetmekten daha da önemli nokta, Baykal'ın izlediği tepkici milliyetçi, şahin bakış açısının, Türkiye'de bugün yaşadığımız gerilime, toplumsal kutuplaşmaya ve geleceğe karşı duyulan korku ve endişe duygusuna ciddi katkı vermiş olmasıdır. Bu bağlamda da, Baykal'ın tepkici milliyetçiliği, kendi partisini küçültmekten öte, ahlaki ve etik temelde Türkiye'nin bugünkü sorunlu ve endişeli ruh halinin oluşmasına neden olan unsurların başında geliyordu, ki bu yönüyle de affedilmeyecek bir seçim stratejisiydi.
Bununla birlikte, Baykal'ın bugün öne sürdüğü açılım, inandırıcılığı zayıf olmakla birlikte, Türkiye'nin terörle mücadelesinde insani olanın ve yumuşak gücün ön plana çıkartılmasına ve farklı kimlikler arasında düşmanlık duygusunun değil, tam aksine birlikte yaşama olasılığının gerçeklik kazanmasına verebileceği katkı temelinde desteklenmelidir.
Son günlerde yaşadığımız bu üç önemli gelişme bize, terörizme karşı mücadelenin akıl temelli ve yumuşak gücü önemseyen bir yolla yapılması gerekliliği üzerinde, devlet ve siyasi aktörler arasında bir eğilimin olduğunu gösteriyor. Akıl temelli, insan odaklı ve çokboyutlu düşünme zor ama gereklidir. Bu satırları yazarken, bir dostum telefonla arayıp Şırnak'ta Gabar Dağı'nda çıkan çatışmalarda yine askerlerimizin şehit olduğunu söyledi. Bu da yine acılara yol açacak, yine tepkici milliyetçi söylemleri besleyecek, yine akıl temelli düşünmenin zorluğunu ortaya çıkartacak.
Ama çözüm için, tepkimizi ve acımızı terörizme karşı mücadelede başarılı sonuç almaya dönüştürmeliyiz. Bu da, bu mücadelenin iki önemli ayağını çok ciddi tartışmamızı gerekli kılıyor. Birinci ayak, PKK'ya karşı yapılacak sınır ötesi operasyonda nasıl tuzağa düşmeden ve bataklığa çekilmeden başarılı olunabilir sorusuna vereceğimiz yanıttır. Doğru yanıt, sınır ötesi operasyonlarda askeri-stratejik ve lojistik başarı kadar, Kuzey Irak'la ilişkileri yumuşak güç temelinde geliştirmeyi içeriyor. Türkiye'yle bu bölge arasındaki ekonomik, kültürel ve diplomatik ilişkileri daha da geliştirmek, PKK ile Kuzey Irak Kürtleri arasında Türkiye'nin bölgede algılanması bağlamında ciddi bir ayrışma, farklılaşma yaratabilir ve böylece PKK olgusunun bu bölgede izole olması sağlanabilir. Terörizme karşı mücadelenin ikinci ve en önemli ayağı da, Türkiye'nin son 20 yılında çok ciddi insan kayıplarına, insan trajedilerine ve siyasal, ekonomik, kültürel sorunlara yol açan, bu niteliğiyle de Türkiye'de demokratikleşme ve toplumsal barışın önündeki en büyük engel olan Kürt sorunu üzerine kapsamlı ve akıl temelli düşünmeyi ve tartışmayı içeriyor.
Doğrudur, Kürt sorunu, tarihsel olarak, uzun yıllardır var olan bir sorundur ama aynı derecede doğrudur ki,-bu saptamayı Fikret Bila'nın üst düzey askeri görevlilerle yaptığı mülakatlar dizisinden çıkartabiliyoruz-, bu sorunla sorunun taşıdığı kimlik, sosyolojik, siyasal, sosyal adalet ve kültürel boyutlarıyla, daha yeni yeni ilgilenmeye başlıyoruz. Kürt sorununu yeni yeni tartışmaya başlıyoruz. Farklılıklar arası birlikteliğin, birarada ve beraber yaşamanın, ancak insan odaklı, demokratik müzakere ve farklılığa karşı eleştirel sorumluluk ilkeleriyle, Kürt sorununu tartışmamız durumunda olasılık kazanacağını daha yeni yeni anlıyoruz.
Son gelişmelerden ortak payda olarak çıkartabileceğimiz teröre karşı mücadelede, devlet ve siyasi aktörler içinde insana, yumuşak güce ve akıltemelli yaklaşıma yönelmeyi destekleyelim.
E. FUAT KEYMAN: Koç Üni. / Radikal2

T.C. Cumhurbaşkanlığı Makamına,                                   

19 Kasım 2007

Sayın Abdullah Gül,

T.C. Cumhurbaşkanı,

Birleşmiş Milletler’in iklim değişikliği ile görevli resmi kuruluşu IPCC, acilen radikal tedbir alınmazsa, dünyanın hızla ölüme sürüklendiğini ortaya koyan son raporunu 17 Kasım 2007 tarihinde dünyaya yayımladı. Sizin de gayet iyi bildiğiniz gibi, geçen ay Nobel Barış Ödülü’nü ABD eski başkan yardımcılarından Al Gore ile paylaşan kuruluşun bünyesinde, dünyanın önde gelen bilim insanlarından 2,500’ü aşkın sayıda insan görev yapıyor. Bu bilim insanlarının, kendi ülkelerinin temsilcileriyle birlikte kaleme aldığı ve BM üyesi hükümet temsilcilerinin tümünün onayladığı rapor, küresel ısınma yüzünden dünya denizlerinde görülen asitlenmenin belki de 20 milyon yıldan beri görülmemiş büyüklükte bir kimyasal değişmeye doğru gittiğini tespit ediyor. Öyle ki, karbon salımları hemen durdurulabilse dahi, denizlerin normale dönmesi için on binlerce yıl geçmesi gerekecek.

Rapora göre, küresel iklim değişikliği, denizlerdeki tüm hayat dokusunu tamamen altüst edecek ve bu korkunç gelişme halihazırdaki küresel ısınmayı çok daha vahim hale getirecek. Âni ve geri döndürülmez bir gelişme olarak, yeryüzündeki canlı türlerinin üçte birini yok edecek. İlaveten, tarım hasatını her yerde büyük kesintilere uğratarak yeryüzünün dört bir yanında kıtlık ve açlığa yol açacak.

BM Genel Sekreteri Ban Ki-moon, raporu dünyaya ilan ederken, küresel ısınmanın gittikçe hızlanmasını “dehşet verici” olarak nitelemekte ve başta ABD ve Çin olmak üzere dünyanın siyasi karar alıcılarını hemen harekete geçmeye, Endonezya’nın Bali şehrinde yapılacak zirvede Kyoto Protokolü’nün yerine, ondan çok daha güçlü bir bağlayıcı antlaşma üzerinde görüşmeye çağırıyordu.

IPCC Başkanı, iklim bilimci Rajendra Pachauri, tehlikeli iklim değişikliğini önlemek üzere herhangi bir umut besleyebilmemiz için Kyoto’nun çok ötesine geçen radikal indirimler yapmak için sadece 8 yılımız kaldığını açıklıyordu.

Sayın Cumhurbaşkanı,

Esasen, bu konuda dünyanın iklim uzmanları arasında tam bir fikir birliği mevcut olduğu görülüyor. Atmosfere boca edilen ve küresel ısınmaya yol açan kirletici “sera gazları”nın sadece 1970’ten bu yana yüzde 70 artış gösterdiği, bunun sadece 35 yılda 0.6 derece sıcaklık artışına yol açtığı, atmosferdeki CO₂ miktarının son 650 bin yılda görülmemiş bir seviyeye çıktığı da raporun tespitleri arasında yer alıyor. BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi Yürütme Sekreteri Yvo de Boer de, başta Çin, birçok ülkede kömür yakıtlı yeni elektrik santrallerinin yapıldığını, bu santraller bir kez yapıldıktan sonra, onları sökmenin ve iklimin kontrolden çıkmasını önlemenin çok daha zor olacağını, bu yüzden de yeni bir uluslararası anlaşmaya varmanın “inanılmayacak kadar acil” olduğunu vurguluyor. Dünyanın önde gelen iklim bilimcilerinden biri, belki de birincisi olan ve NASA Goddard Enstitüsü Başkanlığı’nı yürüten Dr. James Hansen’in uyarısı da tamamen aynı yönde:

“ABD Enerji Bakanlığı, her yıl atmosfere gitgide daha fazla CO₂ boca edeceğimizi belirtiyor: Burada sadece ilave CO₂ değil, bir yıl önce atmosfere atılan CO₂’den daha fazlası kastediliyor. Bu yolu izlemeye on yıl bile daha devam etmek, çok çarpıcı iklim değişiklikleri olacağını garanti eder. Bu da başka bir gezegen demektir: Kuzey Kutbu’ndaki buzsuz denizleri, tüm sahillerde fırtınalara ve yükselen deniz seviyelerine bağlı olarak durmadan tekrarlanan faciaları, tatlı su kıtlığı ve bölgesel iklim bozulmaları ile belirlenen bambaşka bir gezegen...”

Dr. Hansen’in bu sorunla baş etmek için yapılması gerekenler konusunda birinci önerisi şu: Kömür yakıtlı yeni enerji santrallerinin yapılmasına bir moratoryum getirilmesi şart. Yani, CO₂ yakalama ve depolama teknolojisini geliştireceğimiz güne kadar, tüm santrallerin yapımının askıya alınması gerekiyor. Hansen’e göre, dünya bu teknolojiye muhtemelen beş - on yıl içinde sahip olacak. Ama, bunu başaramazsak, kömür yakıtlı santrallerin üstünden buldozer geçirilmesi gerekeceği de açık. Karbondioksitin iyice tehlikeli seviyeye çıkmasını engellemenin tek yolu bu; çünkü, yalnızca petrol ve doğalgaz tüketimimiz bile bizi tehlikeli seviyeye çok yaklaştırmaya yetiyor zaten. Dr. Hansen, ömürleri 50 - 75 yıl olan eski teknolojiye dayalı santralleri, ömürleri içinde bile kullanamayacaksak, kurmanın akla ve mantığa uygun olmadığını söylüyor. Üstelik, enerji verimliliği alanındaki büyük potansiyelimizden yararlanırsak, yeni enerji santrallerine zaten ihtiyacımız olmayacak.

Günümüz bilim dünyasının üzerinde tam bir ittifaka vardığı konu, dünyanın birleşip küresel ısınmaya karşı acil tedbirler almasının şart olduğu. Bu tedbirlerin zamanında alınmasının ekonomik büyümeyi olsa olsa yılda binde bir oranında yavaşlatacağı, hatta muhtemelen büyümeyi ve istihdamı artıracağı da  IPCC raporunda belirtiliyor. Acil tedbirler arasında belki de en önemlisi, alternatif enerji kaynaklarına bir an önce yönelmek. IPCC raporları, düşük karbon hedeflerine ulaşmak için dünya çapında nükleer santrallerde üretilen güç payının sadece yüzde 2 artmasının bile yeteceğini, yani yeni reaktör yapılmasına gerek olmadığını belirtirken, başka uzman raporları, bunun dahi gerekli olmadığını ortaya koyuyor. Yani nükleer güç santralleri, tanesi 3 milyar dolar gibi yüksek maliyet dezavantajının yanı sıra, temel ihtiyaca cevap vermekten de hayli uzak görünüyor .

Ama, Sayın Cumhurbaşkanı, nükleer güç olanağı, bizim çok önemli bir başka olguyu kavramamızı sağlıyor; o da kömür yakıtlı yeni elektrik santrallerinin getirdiği ölümcül tehlikedir. Dünyadaki pek çok uzmanın belirttiği gibi, bir nükleer santralin gayet önemli riskleri mevcut. Ama öte yandan, kömür yakıtlı yeni elektrik santrallerinin riski yoktur; onların dünyaya yıkım getireceğinin garantisi vardır. Dünyanın önde gelen uzmanları artık bu konuda hemfikir.

Eğer bizler, küresel ısınma tehlikesiyle mücadele etme konusunda gerçekten bir şansımız olmasını istiyorsak, enerji tasarrufu ve yenilenebilir enerji (rüzgâr, güneş, hidrolik, jeotermal vb.) dışında bir seçeneğimiz olmadığını kabul etmek zorundayız. Bu, aynı zamanda, gelecek nesillerin ve henüz doğmamış kuşakların haklarını korumak, onlara yaşanabilir bir gezegen devredebilmek bakımından da elzem görünüyor. Yani, insanlığın en temel değerlerinden biri, belki de birincisi olan adaletin sağlanabilmesi için elzem olan bir gerçeğin kabulü söz konusu. Bu, bence, insan varlığı olarak temel sorumluluğumuzdur.

Sayın Cumhurbaşkanı,

TBMM’de 9/11/2007 tarihinde kabul edilen, 5710 Sayılı “NÜKLEER GÜÇ SANTRALLARININ KURULMASI VE İŞLETİLMESİ İLE ENERJİ SATIŞINA İLİŞKİN KANUN”, genel olarak Türkiye’de nükleer güç santrallerinin kurulmasını teşvik etmekle, özellikle de ölümcül kömür yakıtlı santralleri teşvik eden, hatta bunlara 15 yıl alım garantisi veren “YERLİ KÖMÜR YAKITLI SANTRALLARIN TEŞVİKİ” başlıklı GEÇİCİ 2. MADDESİ ile yukarıda izah etmeye çalıştığım temel bilimsel verilere aykırıdır.

Bunun yanı sıra, söz konusu kanun ve onun geçici 2. maddesi, çocuklarımızın, torunlarımızın ve onlardan sonra gelecek kuşakların yaşama haklarını ihlal etmekte, bir anlamda ülkenin ve dünyanın geleceğini ipotek altına almaktadır. Dünya bilim topluluğunun bizlere sunduğu verilerin ve hepimizin içinde mevcut olan adalet duygusunun ışığında, temsil ettiğiniz makamın gereği olarak sahip olduğunuz anayasal yetki ve sorumluluklara dayanarak, söz konusu kanunu  bütünüyle yeniden görüşülmek üzere TBMM’ye iade edeceğinize güven duyduğumu belirtir, bir Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı adına sunulmuş bir dilekçe niteliğindeki bu mektubumu dikkatlerinize saygılarımla arz ederim.

Dr. Ömer Madra

Açık Radyo Yayın Yönetmeni,

İstanbul Bilgi Üniversitesi Öğretim Üyesi

Ömer Madra:  IPCC’nin son yayımladığı rapor, AB İlerleme Raporu, Tarama Raporu ve Meclis gündemindeki sözleşmelerle ilgili oldukça önemli gündem konularımız var.

Semra Cerit Mazlum: AB İlerleme Raporu maalesef sadece çevre boyutuyla değil, genel olarak biraz arka sıralarda kaldı, gündemin öteki konuları dolayısıyla. O nedenle göz atmak yararlı olacak diye düşünüyorum.

Öncelikle IPCC’nin raporu kendi başına çok önemli, çünkü bu son rapor artık. Bu, IPPC’nin Dördüncü Değerlendirme Raporu’nun politikacılar için hazırlanan özeti, bütün bulgularının harmanlanıp sentezlenip politikacılar için rehber haline getirildiği bir bir rapor. Daha önceki 3 raporun bulgularını bir araya getiriyor bu dördüncü sentez raporu. 3 ayrı çalışma grubu var IPCC’nin içerisinde: bunlardan birincisi temel bilimler boyutuyla iklim değişikliğindeki gelişmeleri, değişmeleri ortaya koyuyor; İkinci çalışma grubu etkiler, uyum ve kırılganlık boyutunu belirliyor, çalışıyor; Üçüncü çalışma grubu da iklim değişikliğinin azaltılması durdurulması için alınması gereken önlemleri, izlenecek yolları ve bunun maliyeti ile ilgili çalışmalar ve durdurulması gereken düzeylerle ilgili saptamalar yapıyor. Bu sentez raporu da her üç çalışma grubunun raporlarında ortaya konulan bulguların kapsamlı bir şekilde ve birbirleriyle bağlantılı bir şekilde bir araya getirilmesi amacını taşıyor. Dolayısıyla pek çok okuyucu için, hem politikacılar hem akademisyenler hem de bu alanda çalışan kişiler için bu sentez raporu daha kapsamlı bir malzeme sunuyor.

Bu hafta yayınlanan bölüm, politikacılar için özet kısmıydı, bu hükümetler arası toplantı sonrasında öncelikle politikacılar için bir özet kısmı çıkıyor, o yayımlanmış oldu. Medyada da bu politikacılar için özet kısmından bilgiler yer alıyordu.

ÖM: Bu raporun ana hedefi, önümüzdeki ay, yanılmıyorsam 3 Aralık’ta, Endonezya’nın Bali kentinde başlayacak olan son toplantıda, 2012’de sona erecek olan Kyoto’nun yerine, 2012’den çok önce, hemen, radikal başka bir antlaşma yapılması için bir ön rapor niteliği de taşıyor aynı zamanda.

SCM: Evet zamanlaması öyle denk geliyor, hemen Bali’den önce bu raporun çıkmış olması o toplantılar için de mesaj anlamı taşıyor. Planlanan da zaten bu zamanda tamamlanması yolundaydı bu dördüncü değerlendirme raporunun. Böyle denk gelmesi özellikle önemli. Daha önceki aşamalardan da biliyoruz ki, Taraflar Konferansı öncesinde üçüncü rapor da bu şekilde tamamlanmıştı, ikinci rapor da, önemli bir rehber niteliği taşıyor Taraflar Konferansı’nda alınacak kararlar için. Pek çok boyutuyla bir kere daha önceki 3 çalışma grubunun raporlarının bulgularını çarpıcı bir şekilde ve politika yapmaya rehber olacak şekilde ortaya koyuyor bu rapor.

Önceki programlarda enerji yatırımlarıyla ilgili ihtiyaçtan şu andaki gibi trendlerin devam etmesi durumunda gerekli olan ya da yapılması planlanan enerji yatırımlarından bahsetmiştik, rapor da bunu bir kere daha dile getiriyor. Yine rapordaki bulgulara göre, şu andaki büyüme beklentileri, eğilimleri, nüfusla ilgili gelişmeler ve ilgili öteki alanlardaki değişkenler dikkate alındığında, hiçbir şeyin değişmediğini düşünecek olursak, 2005-2030 arasında çok büyük enerji yatırımları yapılacağı saptaması yapılıyor ve bunun yaklaşık tutarının 20 trilyon dolar ve hatta belki de bundan daha fazla olabileceği öngörülüyor. Bu şu açıdan önemli; raporun da belirttiği gibi, bugün yapılacak bu yatırımlar ya da 2005-2030 arasında yapılacak bu yatırımlar, uzun vadede emisyon trendleri üzerinde de belirleyici bir etkiye sahip olacak. Dolayısıyla yapılacak olan bu 20 trilyon dolar ya da daha fazla miktardaki yatırımın daha dikkatli şekilde yapılması gerektiği uyarısında bulunuyor rapor.

ÖM: Bir de bu yatırımlara erken girişilmesi halinde bunun çok da küçük miktarlarla halledilebileceğini, ekonomik büyüme hızını da yavaşlatmayacağını hatta belki arttırabileceğini söyleyen umutlu tarafları da var.

SCM: Bunu özellikle çeşitli yerlerde dile getiriyor rapor, erken önlem alınmasının hem riski azaltacağını hem de ekonomik büyüme üzerindeki maliyet etkilerini sınırlayacağını, küçülteceğini söylüyor, bunu tekrar tekrar  dile getiriyor. Bu enerji kaynaklı emisyonların, karbondioksit emisyonlarının da 2030’da 2005 düzeylerinde stabilize edilebilmesi için, bu sözü edilen miktar içerisinde yapılması gereken ek yatırımların, ihmal edilebilirle %5 arasında değişen bir miktar tutacağını söylüyor rapor. Öteki bölümlerinde de sizin söylediğiniz gibi, indirim önlemlerinin, sera gazı kısma önlemlerinin erken başlamasının, milli gelir üzerinde, küresel düzeyde artı yönde de etkisi olabileceğini söylüyor. Bu tabii ki indirim önlemlerinin ne zaman başladığına bağlı. Eğer daha erken başlarsa ve daha planlı bir şekilde başlarsa bu artı yönde de olabilir, yani korkulduğu ve söylendiği gibi, ülke ekonomilerini ve dünya ekonomisini olumsuz yönde etkileme olasılıklarının düşük olacağı kestiriminde de bulunuyor.

ÖM: Bu en çok üzerinde durulması gereken noktalardan biri belki de, çünkü bu küresel büyümenin %1’inin 1/10’u kadar maliyete belki mal olur, ama şimdi hareket edilir ve rasyonel yatırımlar yapılırsa. Bu hiçbir şey değil, hatta 30 yıl sonra da bir kaç ay önce dolmuş olacak kota, yani bir şey fark etmeyecek.

SCM: Evet, çok büyük farklar gerçekleşmiyor, bu konuda yapılan başka akademik çalışmaların bulguları da o yöndeydi. Yalnızca hiçbir şey yapılmadığı durumda gerçekleşecek ekonomik büyüme ile, emisyon önlemlerinin alınarak gerçekleşecek büyüme arasında bir kaç aylık fark olacağı,  bir kaç aylık gecikme ile aynı duruma gelinebileceği söyleniyor. Ekonomi üzerindeki yıllık yüklerin ise binde 1 düzeylerinde olabileceği kestirimi var. Bunlar tabii ki politikacılar için de dikkate alınması gereken ve bugüne kadarki söylemi de tersine çevirmeyi gerektiren bulgular. Özellikle önemli tabii ki. Ancak,  bu raporun Bali için kullanılması ve oradaki tartışmalara temel olması beklenirken, politikacıların bu raporu ceplerine atıp hiç gündeme getirmeyecekleri yönünde kaygılar da var. Fakat bunun çok gerçekleşmesi ihtimali yok, mutlaka Bali’de tartışmalar sırasında gündeme gelecek. Fakat başka kaygıların etken olması beklenebilir; tartışmaların ilerlememesi, 2012 sonrasına ilişkin sonuç doğurucu kararların çıkmaması açısından özellikle OPEC’in tutumu önemli. Geçen hafta OPEC’in de toplantısı vardı biliyorsunuz, orada da iklim değişikliği gündeme geldi, Yürütücü Sözleşme Sekreteri orada da konuştu. OPEC’in sorunun değil çözümün parçası olması gerektiğini bir kere daha hatırlattı. Fakat OPEC ülkelerinin de şöyle bir kaygısı var; başta Suudi Arabistan olmak üzere, dünya çapında alınacak bu iklim değişikliği önlemlerinin, kendi gelir kaynaklarına zarar vereceğinden endişe duyuyorlar; çünkü iklim değişikliğinin azaltılması demek, daha az fosil yakıt kullanılması demek, o da onların petrol ihracatını ve gelirlerini daraltacak bir etken olarak görülüyor.

ÖM: Özellikle en çok kirleten şirketlerden birinin, Southern adlı şirketin, Bush’un en büyük destekçisi olduğu ortaya çıkmış mesela,. IPCC’nin raporunda ilgi çekici noktalardan bir tanesi de, küresel iklim değişikliği ve küresel ısınmayla mücadele etmek için mutlaka bir karbon vergisi konması gerektiği, hem de her şeye, yani uçak biletlerinden, akkor ampullere kadar, hem teşvik hem de engelleyici etken olarak vergi konulması gerektiği. Bu çok önemli tabii, onu da yapmıyor hükümetler çünkü.

SCM: Böyle bir verginin küresel düzeyde uygulanabilir şekilde konması lazım, bunun için bir sistem kurulması gerekiyor; bütün ülkelerin, en azından protokole taraf olan ülkelerin bu vergi sisteminin içinde kalabilmesi lazım. Küresel vergilendirme sisteminin birbiriyle uyumlaştırmasını gerektiriyor bu. Aslında adaleti de sağlayacak olan, üstelik rekabeti de olumsuz etkilemeyecek, hem de ülkelerin karşılaşacakları ekonomik yükler açısından dengeyi de gözetecek bir sistem bu. Başka önerileri de var raporun. Fakat dediğiniz gibi, en önemlisi ve en etki doğuracak olan önlem bir karbon vergisi ya da emisyon vergisi konulması yönünde bir düzenleme yapılması. Teknolojik olanaklardan da söz ediyor rapor, ama bu galiba bu daha kapsayıcı olması açısından önem taşıyor ve üzerinde durulması gereken seçeneklerden bir tanesi. Raporun politikacılar için özet kısmının yalnızca şöyle bir eksikliği var, okuyabildiğim kadarıyla; üçüncü çalışma grubunun, yani iklim değişikliğinin azaltılması çalışma grubunun raporunda, emisyonların mutlaka durdurulması gereken düzeylerle ilgili daha kesin öneriler yer alıyordu. Bu sentez raporunun politikacılar için özet kısmına bunlar daha az belirgin bir şekilde taşınabilmiş.

ÖM: Galiba Amerikalılar arada çok müdahale etmişler rapora bu tedbirlerin konmaması için.

Avi Haligua: Diyorlar ki, “iklim değişikliği varsa var, tamam” -orayı geçmişler artık- “ancak ne kadar etkili olacağı belli değil, bu konuda bilim insanlarının çok çeşitli görüşleri var, bunu bilemedikçe de ne kadar karbon kısmamız gerektiğini bilemeyeceğimizden...” diye devam eden bir karşı çıkış.

SCM: Tabii Amerika açısından şaşırtıcı, çünkü öteki üç raporun politikacılar için özet kısmında, hükümetler arası müzakerelerde daha geri planda kalmayı tercih etmişlerdi. Çin filan daha ön plana çıkmıştı, onların eleştirileri ve raporda yer almasını isteyip istemedikleri konuları tartışma yaratmıştı. Amerika bu son sentez raporunda daha ön plana geçmeyi tercih etti ve sizin özetlediğiniz gibi olumsuz yönde oldu bu. Bu dördüncü raporun iklim değişikliği ile ilgili bilimsel çalışmalara her şeyden daha önemli katkısı, belirsizliklerin azaltılmış olması. Bence rapor da bunu ortaya koyuyor ve defalarca söylüyor.

ÖM: Tayin edici önemde, bana göre de tam da sizin söylediğiniz gibi ortada artık, tartışacak hiçbir şey yok; “küresel iklim değişikliği şimdi ve burada” diyorlar. Üstelik 8 yıldan bahseden çok önemli saygın bilim insanları ve yöneticiler var; yani, 8 yıl içinde önlem aldık aldık, yoksa çok geç olacak. Hatta bu yıl ve önümüzdeki 2 yıl, Kyoto’nun yerine konacak antlaşma açısından tayin edici ve kritik  önem taşıyor. Raporda bu konuda çok büyük bir netlik var.

SCM: Önlem almamanın yaratacağı belirsizliklerin, hem doğa üzerindeki etkileri açısından hem de maliyetler açısından daha yüksek zararları olacak. Gereken yatırımlar, gereken değişiklikler, ekonomik açıdan daha yüksek miktarlara çıkabilecek. Bu rapor, bunu hem uydulardan elde edilen verilerle, hem de gözlemler yoluyla saptamışken, belirsizliklerin azaldığını, bu alanın daha bilinir olduğunu söylemişken, bu son aşamada belirsizlikleri bahane etmek, tabii yine Bali’ye yönelik bir adım olarak değerlendirilebilir. Üçüncü çalışma grubunun raporunda, emisyon yoğunluklarının stabilize edilmesi gereken düzeylerle ilgili olarak 450-550 ppm arasındaki düzey, uyumun ve azaltmanın daha mümkün olduğu bir aşama olarak belirlenmişti. Ağustos’ta da, Kyoto’nun 3.9 maddesi çerçevesinde yürütülen geçici çalışma grubunun toplantısında, bu seçenek daha çok ön plana çıkmıştı. Yani uluslararası önlemlerin, konsantrasyonların 450-550 ppm arasında k kalmasını sağlayacak şekilde tasarlanması gerektiği sonuç kararlarına yansıtılmıştı. Sentez raporunun bu bölümü bu sefer oraya hiç referansta bulunmuyor, yalnızca genel yapılan sınıflandırmalar arasında kalmasına işaret ediyor.

ÖM: Esas itibariyle, önümüzdeki  Bali ve ondan sonraki görüşmelerin çok büyük önemi olduğunu da belirtiyor.

IPCC raporunun ardından, biraz da AB İlerleme Raporu’ndan ve Tarama Raporu’ndan bahsedebilir miyiz?

SCM: Tabii. İki ayrı belge var elimizde, bunlardan bir tanesi AB İlerleme Raporu, öteki de Tarama Raporu. AB’nin bu raporlarını Türkiye’nin politikası açısından izlemek önemli, Türkiye politika yapıcılarının da izlemesi özellikle önemli. Arka planlarda kalmış olmakla birlikte, Çevre Bakanlığı düzeyinde olumlu yönde bazı çalışmalar yapılıyor. Türkiye’nin AB ile ilişkisi açısından 9. plan Çevre Özel İhtisas Komisyonu şunu söylüyor; “Türkiye’deki çevre politikasının ve çevreyle ilgili reformların başlıca itici gücü haline geldi AB” diyor. Yani öteki uluslararası gelişmelerden bağımsız bir şekilde, onlarla etkileşim içinde olmakla birlikte, AB başlıca sürükleyici güç durumunda şu anda çevresel reform konusunda, çevre yönetiminin iyileştirilmesi konusunda. Dolayısıyla, karşılaştırılma yapılan bir sistem haline gelmiş durumda. Türkiye için de, yörüngeyi belirleyen, çevre konusunda nereye gideceğini belirleyen önemli bir destek durumunda. Bu nedenle İlerleme Raporu’nun ve Tarama Raporu’nun önemli olduğunu düşünüyorum. Uluslararası anlaşmalar, küreselleşme, dünya piyasasına uyum sağlamak gibi amaçlarla bir takım düzenlemeler yapılıyor Türkiye’de, ama onların hiçbiri AB ile yarışamıyor, bunu Meclis’ten geçen düzenlemelerden de anlayabiliyoruz. Gerek yasalar, gerek yönetmelikler ve Meclis tarafından kabul edilen uluslararası anlaşmalar, hepsinin gerekçelerine baktığımızda, AB’ye uyum sürecinin başlıca etken olduğunu, uyum sürecini sağlayabilmek için anlaşmaların kabul edildiğini görüyoruz. Bu belki bir ölçüde sevindirici, reform sürecine ivme kazandırıyor AB, fakat bunun asıl olarak içsel dinamiklerden kaynaklanmıyor olması açısından da endişe verici. AB’nin motor etkisi kaybolduğunda, Türkiye’de çevresel reform açısından da bir duraklama yaşanacağı yönünde endişe de yaratabilecek olan bir durum bu. İlerleme Raporu’na bakarsak, önceki yıllara göre biraz daha iyimser, olumlu bir tablonun olduğu söylenebilir, en azından kullanılan dilde. Bu genel olarak raporun bütünüyle de ilişkili olarak böyle, daha olumlu bir tutum sergilenmiş Türkiye’nin gösterdiği bir senelik gelişme karşısında. Çevre bölümü de aynı şekilde benzer bir dil kullanılıyor. Genel olarak şunu söylüyor rapor; “bazı konularda, özellikle yönetim kapasitesi konusunda bazı ilerlemeler kaydedildi, ama çevrenin öteki alt sektörlerinde benzer şeyler söylemek mümkün değil. Örneğin mevzuatta, hava kalitesinde, kimyasallarla ilgili olarak, gürültü ve atıklarla ilgili olarak sınırlı da olsa bir ilerleme söz konusu. Fakat endüstriyel kirlilik ve risk yönetimi alanlarında hiçbir ilerleme söz konusu değil” diyor.

ÖM: Öyle mi? Bu önemli.

SCM: Evet, Türkiye’nin kirleterek büyüme eğiliminden, bu yapısal döngünün içerisinden çıkmakta zorlandığını gösteriyor bize. Mevzuatın aktarılması konusunda da genel olarak pek bir temel iyileşmenin söz konusu olmadığını söylüyor rapor. Bunun yanında bazı olumlu gelişmelere de işaret ediyor, örneğin UÇES’in kabul edilmiş olmasından söz ediyor.

ÖM: Nedir o?

SCM: UÇES, AB Entegre Çevre Uyum Stratejisi. Türkiye’nin 2006 yılında hazırlamış olduğu bir rapor bu. Bu kendi başına önemli bir rapordu, ara ara söz ettik aslında bu raporun söylediklerinden, bu stratejinin ortaya koyduğu hedeflerden. Yüksek Planlama Kurulu’nda kabul edilmiş olmasına vurgu yapıyor UÇES’in. AB’nin bu tarama sürecinde Türkiye’den istediği önemli bir gereği yerine getirmek için hazırlanmış bir stratejiydi. Çevre yönetimi, mevzuatın aktarılması, bunun kaynakları ve takvimi konusunda genel bir çerçeve ortaya koyuyor bu ulusal uyum stratejisi. Bu açıdan müzakere sürecinde belirleyici, etkileyici olacak olan bir strateji bu. İlerleme Raporu da buna değiniyor. Fakat UÇES’in de kendi içinde bazı eksiklikleri var, örneğin müktesebatın içinde yer alan bazı konularda takvim koymuyor, onlardan hiç söz etmiyor ki iklim değişikliği bunların başında geliyor. UÇES, pek çok öteki alt sektörle ilgili olarak takvim koyarken, hedef belirlerken iklim değişikliği ve Kyoto Protokolü konusunda sessiz kalmayı tercih etmiş durumda. Böyle bir eksiklik söz konusu.

Tarama Raporu’na baktığımızda ise, Türkiye’nin kendisini nerede konumlandırdığıyla ilgili bir saptamayla başlıyor bu rapor. Çevre konusundaki müktesebatın kabul edilmesinde bir sorunla karşılaşmayacağını söylemiş Türkiye. Yani katılım aşamasına gelindiğinde, Türkiye sorunsuz bir şekilde çevre müktesebatını üstlenebilecek AB’nin. Bu şekilde bir beklenti var. Fakat böyle olmakla birlikte, bazı konularla ilgili olarak hiçbir bilgi verilmemiş tarama sürecinde Komisyon’a. Yani hangi konularda neler yapılacağı söylenirken, bunlardan bazıları hakkında bilgi verilmemiş. Örneğin uluslararası anlaşmalar bunların başında geliyor. Özellikle endüstriyel kirlilik ve çevreyle ilgili bilgi, çevre yönetimine katılımla ilgili konular bunların başında yer alıyor.

ÖM: Türkiye AB’ye yeterince bilgi vermiyor sonucu çıkıyor öyle mi?

SCM: Evet, hangi tarihte hangi anlaşmaya katılacağı soruluyor Türkiye’ye. Bazı anlaşmalarla ilgili olarak böyle bir tarih verilmiyor. Bunu zaten UÇES’ten de görebiliyoruz. Yaz aylarında çıkan, Türkiye’nin kendisinin ortaya koyduğu bir AB uyum programı vardı hatırlarsanız, Dışişleri Bakanlığı’nın duyurmuş olduğu, 2013’e kadar hangi reformların yapılacağı konusunda; orada ‘Çevre’ bölümüne bakıldığında da bir suskunluk söz konusu bazı uluslararası anlaşmalarla ilgili olarak. Özellikle Türkiye’nin uluslararası ilişkilerini etkileyecek olan bazı uluslararası anlaşmalar konusunda hiçbir tarih verilmediğini görüyoruz. UÇES’in kapsamının 2023’e kadar uzandığını düşündüğümüzde, böyle çok uzun vadeli bir süreç öngörülüyor demek ki. Hatta Türkiye’nin geçiş süreci isteyebileceği konular arasında yer alıyor diyebiliriz bunlara.

Şunları da söylemek mümkün ayrıca bu Tarama Raporu’yla ilgili olarak: Öncelikle Kyoto Protokolü’nden söz edelim; Türkiye’nin Kyoto Protokolü’ne taraf olmadığını hatırlattıktan sonra  şunu söylüyor İlerleme Raporu, birinci yükümlülük döneminde, yani 2008-2012 arasında Türkiye’nin bir hedef alması gerektiğini söylüyor. Aynı zamanda 2012 sonrası müzakerelere hazırlanması, 2012 sonrası anlaşmanın içinde yer almak üzere müzakerelere katılması gerektiğini söylüyor. Bunun yanında Bali’de yapılacak toplantının da konusunu oluşturan Kyoto’nun 3.9 maddesindeki müzakereler, yani 2012 sonrasına ilişkin müzakerelere öncelikle gözlemci olarak ve taraf olarak da katılması gerektiğini söylüyor bundan sonraki aşamalarda. Belki şunu da belirtmek lazım; Kyoto’ya taraf olup olmamanın, çevre sektöründeki müzakerelerin açılıp açılmamasına bir koşul olması konusu da söz konusu, böyle bir tartışma yapıldığı anlaşılıyor. Fakat şimdilik böyle bir ön koşul konmamış durumda Türkiye’ye. Genel olarak Tarama Raporu’nun diline baktığımızda, bu eksikliğe işaret edip Türkiye’nin katılması gerektiğine geçiyor, örneğin Ceza Kanunu’nun değiştirilmesi gibi bir önkoşul haline getirilmemiş durumda Kyoto Protokolü. Fakat AB’nin taraf olduğu bütün uluslararası anlaşmalara, -bunlar müktesebatın parçası olduğu için- Türkiye’nin de mutlaka taraf olması, uyum sağlaması yönünde bir uyarı söz konusu. Kyoto Protokolü dışında, Sınır Ötesi Çevresel Etki Değerlendirmesi, Rotterdam Sözleşmesi, Stockholm Sözleşmesi ve BM Avrupa Ekonomik Komisyonu çerçevesinde kabul edilen öteki uluslararası anlaşmalar, örneğin Uzun Erimli Hava Kirliliği Sözleşmesi’nden kaynaklanan protokoller var; bütün bunların da dahil edildiği bir beklenti bu. Uluslararası anlaşmaların öncelikle kabul edilmesi gereken yükümlülükler olduğunu söylüyor hem Tarama Raporu hem İlerleme Raporu.

ÖM: Türkiye’nin uluslararası antlaşmalardan doğan yükümlülüklerini yerine getirmekte bir hayli direndiği gibi bir sonuç çıkıyor diyebiliriz herhalde.

SCM: Evet böyle bir özet yapabiliriz. Uyum sürecinde çevre konusunda başlıca iki konuda sorun ortaya çıkacağı anlaşılıyor; bir tanesi sizin biraz önce dikkat çektiğiniz endüstri sektörünün uyumu, ikincisi de uluslararası anlaşmalar. Bunların ikisi birbirine bağlı zaten, endüstrinin uyum sağlamakta zorlandığı konulardan bir tanesi de müktesebatın parçası olan uluslararası anlaşmalar.

ÖM: Kömür santralleri ile ilgili kanun, yani nükleer kanunu da uygulanırsa...

SCM: İlerleme Raporu’nda onlarla ilgili de bölümler var; AB’nin geçen baharda yaptığı gibi, enerji verimliliği ve yenilenebilir enerjiyle ilgili olarak hedef koyması gerektiğini söylüyor Türkiye’ye.

ÖM: En önemli eksiklik de hedef konmaması olarak gözüküyor.

SCM: Çevre Kanunu’ndaki değişiklikleri olumlu görüyor, fakat denetimin yetersizliğinden bahsediyor bu raporlar. Ben sanayi sektöründen bazı kişilerle yaptığım görüşmelerde şöyle bir şikâyetle karşılaşıyorum; Türkiye bu uyumu sağlıyor, ama denetim yapılamadığı için kendi içinde bir dengesizlik oluşuyor Türkiye’de. Bazı sektörler, özellikle ihracat yapan sektörler, AB ile bağlantılı olarak, daha fazla çevreyi koruma önlemleri alırlarken, çevre yönetim standartlarını uygulamaya çalışırlarken, öteki sektörlerde böyle bir uyum sağlanmıyor. Dolayısıyla hem iç pazarında hem de ihracatta bu şirketler arasında dengesizliğe yol açıyor. Bu reform yapmaya, kendi çevre standartlarını iyileştirmeye çalışan sanayi kuruluşlarında caydırıcı oluyor, yani onlar piyasada rekabet edemeyecekleri kaygısıyla, bu çevre önlemlerini yeterince hızlı üstlenemiyorlar. Bu nedenle Türkiye’nin çevre yönetim yapısını güçlendirerek, özellikle denetim alanında güçlendirerek rekabet boyutunda da dengeyi sağlayabilmesi lazım. Reformların hızını da etkileyecek olan bir süreç bu. Bu, dikkate alınması gereken uyarılardan bir tanesi gibi geliyor bana.

(19 Kasım 2007 tarihinde Açık Radyo’da yayınlanmıştır.)

Mahfi Eğilmez

26/06/2005

20'inci yüzyılın en önemli filozoflarından olan Jean Paul Sartre'ın (Nobel Edebiyat Ödülü, 1964) doğumunun 100. yılı dolayısıyla eserleri yeniden basılmaya ve felsefi düşünceye katkıları yeniden yorumlanmaya başladı. Sartre denilince akla varoluşçuluk geldiği için de bugünlerde bu felsefe akımı Sartre'la birlikte yeniden gündeme oturdu.
Varoluşçuluk akımının babası Danimarkalı filozof Sören Kierkegaard'dır (1813-1895.) Kierkegaard, tanrıya inanan ve inanmayan olarak ikiye ayrılan varoluşçuluğun tanrıya inanan grubunun temsilcilerindendir. Tanrıya inananlar kadar inanmayan varoluşçuları da derinden etkilemiş bir yazardır. Örneğin Carl Jaspers, Kierkegaard'ı aslından okuyabilmek için Danimarkaca öğrenmiştir.
Sanayi devriminden itibaren gelen ve 20'inci yüzyılda doruk noktasına çıkan insanın, önce çevreye, sonra topluma ve en sonunda da kendisine yabancılaşması olgusunun yarattığı bunalımlar için çıkış noktaları aramak, varoluşçuluğun temel taşını oluşturuyor. Varoluşçuların tanrı tanımaz kesiminden gelen Sartre'ın 1938 yılında yazdığı ilk roman olan 'Bulantı' 'Özgürlüğün Yolları' adlı dörtlemenin ilk kitabı) bu felsefenin önemli kilometre taşlarından birisidir. Sartre'ın varoluşçuluğu tanımlayışı da tanrı tanımazlığına dayanır: 'Varoluş, özden önce gelir.' Yani insan önce varolur, sonra özünü kendisi oluşturur. Bunu yaparken de karşılaşacağı şeyleri kader gibi bahanelerle tanrıya ya da başkalarına yükleyemez. İnsan, bir şekilde varolur, bundan sorumlu değildir, çünkü o, elinde olan bir şey değildir, tümüyle bir rastlantıdır. Ama ondan sonrası artık onun sorumluluğu altındadır. Özünü doğru oluşturamazsa sorumluluğu kendisine aittir. İnsan, hiçbir bahaneyle bu sorumluluktan kaçamaz. Bulantı'nın baş kahramanı Roquentin'e göre varolmanın hiçbir zorunlu nedeni yoktur, tamamen bir tesadüfe dayalıdır, o yüzden herşey nedensizdir.
İş bu noktaya kadar gelince karşımıza inanılmaz bir bunalım felsefesi çıkar. Çünkü başarısızlıkta ya da herhangi bir olumsuzlukta sorumluluğu başkasına atıp faturayı kadere kesmek bir anlamda kurtuluştur. Bu imkânı elinden alınmış olan birey karşılaştığı her sıkıntıda bunu kendi sorumluluğuna dahil edince bu kurtuluş imkânından uzaklaşmış olur. Bu, öylesine ağır bir sorumluluktur ki insan üzerinde müthiş bir bunalım yaratır. Buralara gelince insan bu kez elinde olmayan varoluşuna karşılık elinde olan varoluşa son verme eylemini aklına getirir. Varoluşçuların bir bölümünün intihar felsefesine kafa yormaları bundandır. İntihar acaba bu kadar ağır bir sorumluluğun yarattığı bu kadar ağır bir bunalımdan kurtuluşun reçetesi midir? Bu sorunla belki de en fazla uğraşmış olan varoluşçu, bir başka Fransız filozof olan Albert Camus'dür (Nobel Edebiyat Ödülü, 1957.) Camus, başyapıtı olan 'Yabancı'da uzun uzadıya bu bunalımı ele alır. Bir hiç uğruna idama mahkûm olam Mersault, hiçbir şeye hatta idama mahkûm olmasına bile aldırmamaktadır. Annesinin o gün mü yoksa bir önceki gün mü öldüğünü bile hatırlamaz. Öylesine bunalımlar içinde ve öylesine her şeye boşvermiştir ki idama mahkûmiyeti bir çeşit intihar gibidir.
Tanrı tanımaz varoluşçuluk akımı, bu dünyadaki sorumluluğunu kadere yıkmaya alışmış olan insanları birden kendi sorumluluklarıyla karşı karşıya getiriverir ve bundan kaçamayacaklarını gösterir. Yine benzer biçimde düşünce zincirine öbür dünya olmadığına ilişkin halkayı da ekleyince bu dünyadaki sıkıntılarını kadere yükleyip bunların öbür dünyada giderileceğine inanan insanın elinde üç seçenek kalır: İntihar veya bütün bu sorumluluğu üstlenip yaşadığı sürece savaşmak ya da her şeye boşverip günü yaşamak.
1968'de başlayıp dünyayı baştanbaşa saran yaklaşımın altında yatan felsefe varoluşçuluktur. Felsefe ortak olmakla birlikte kimileri bunu her şeye boşvermek biçiminde, kimileri de her şeyi ciddiye alıp kendi kaderini oluşturmak biçiminde anlamışlardır.

Nobel ödül komitesince Camus 'ün politikasının daha fazla kabul görmüşlüğüne ve Sartre'ınkinden daha çekici olarak yo­rumlanmasına, ve muhtemelen onun kadar nezaket ve namuslu­luğu ve duru kararlılığı cezbeden başka hiçbir yazar olmamasına rağmen, Henri Peyre, Camus'ün kitapları ve onun hakkında yazı­lanlar üzerinde yaptığı incelemede Sisifos Mitini ve Başkaldıran İnsanı "için sadece çelişik değil, aynı zamanda zihin karıştırıcı ve kanımca sığ ve ham" derken çok haklıdır. ( H.Peyre,. 'Comment on Camus" WginiaQuart.Rev..34(4)623629, automn 1958.)

Camus iki felsefik eserinden birincisine, Sisifos Mitine fevka­lade kahince bir ifadeyle başlar [3,sayfa 21]:"Gerçekten ciddiye alınabilecek tek felsefik sorun vardır, ve o da intihardır". Ardın­dan dünyanın saçma olduğunu söyler. Biraz sonra da " dünya­nın saçma olduğunu söyledim ama fazla acele ettim.Dünya hiç mantıklı değil.tüm söylenebilecek budur.Fakat saçma bu akıldışılıkla insan yüreğinde yankılar yapan açıklığa karşı duyulan özle­min çarpışması değil midir? Saçma, dünyaya olduğu kadar insa­na da bağlıdır". Bu nokta daha deyimsel ve sağlıklı bir hale bü­tün şeyleri anlaşılır kılmak için duyulan açlık gerçekten saçmadır veya daha hassasça kiçotçadır, diyerek getirilebilir. Fakat Camus "bildiklerimle  ve  sadece   onlarla  yaşayıp   yaşayamayacağımı merak ediyorum" [3,sayfa 40] demesine rağmen saçmayı rapsodik bir coşkuyla ele alır. Bu "saçma mantık'tan [sayfa 31] tabii ki bu saçma üzerine sözeden özel mantıktan, eğer böyle bir söyle­min özel mantığı olabilirse sözaçar. Ardından dünyanın saçmalı­ğına inanmış veya daha doğrusu insan eylemlerinin saçmalığına veya kişotçalığına inanmış anlamına gelen saçma akıldan ;özellikle " Chestov için mantık yararsızdır, fakat mantığın ötesinde baş­ka birşey vardır. Saçma bir akıl [yani Camus] için mantık yarar­sızdır ve mantığın ötesinde hiçbir şey yoktur."[3, sayfa 35] diye­rek sözeder. 'Yararsız" sözcüğü de "sınırlı" veya "mutlak olma­yan" anlamına kesinlikten yoksun olarak kullanılmıştır. Biraz öte­de [3,s.35]: "Saçma Tanrıya götürmez. Belki bu kavram şu şaşır­tıcı ifadeyi kullanma tehlikesini göze alırsam daha açık hale gele­bilir: Saçma Tanrısız bir günahtır." Stilindeki ve düşünüş şeklin­deki gevşeklik şaşkınlık vericidir. "Günahın ne anlama geldiği hakkında hiçbir açıklama yapmamıştır, ve Camus, her ne kadar bizi şaşırtamadıysa da içboşaltıcı olan bu müphem cümlesinden açıkça çok hoşnuttur. Bu kitabında -ve Başkaldıran İnsan'da- Nietzsche'den bu kadar sık alıntı yapan bir yazar olarak, Camus'den en azından Tanrıyı dünyamızın resmine dahil etmemekle, Nietzsche'nin iddia ettiği gibi insanın "saflığını"geri verip vermediği­miz, günahı ardımızda bırakıp bırakmadığımız sorusunu ortaya getirmesi beklenirdi.

Kierkegaard, Jaspers, ve Chestov sözkonusu olduğunda, Ca­mus mantıkdışının teması varlıklar [sic (sic aykırılığa dikkat çekmek için kullanılan bir deyim.)] tarafından kavrandığı şekliyle, kendini yadsırken bulunan ve kaçıran akıldır derken çok haklıdır. Fakat,"saçma limitlerini kateden berrak bilinçtir" diye ek­lerken saçma üzerine tüm bu kahince tartışmaların vazgeçilebilir olduğu açık hale gelir ve Camus, dinin özünün mutlak bir bağım­lılıktan oluştuğu düşüncesine karşı Freud tarafından yapıları iki tümcelik eleştiriye açıklık yerine karışıklık getirir: "Dinin özünü oluşturan bu duygu değil, ona tepki olan, bu duyguya bir çare arayan bir sonraki adımdır. Kim daha ileri gitmez, kim daha alçak ­gönüllüce insanoğlunun evrende oynadığı rolün anlamsız bölümüne çekilirse, tam zıttına sözcüğün en gerçek anlamında din­siz olan odur. "(The Future of İllusion [5], 6. bölüm, 1927 de ya­zılmıştır. Sisifos Mitinden onbeş yıl önce) Aynı zamanda Nietzsche'nin kitaplarına da nüfuz etmiştir.

Ancak Nietzsche özellikle Zarahusra'nm [14] birinci bölümü­nün sondan bir önceki kısmında ve "İdollerin Alacakaranlığı" nda [14,183.sayfadan 186.sayfaya kadar] "Özgür ölümü" kutlamaya kadar gitmiştir:

"...genellikle özgür olmayan bir ölüm, uygun ol­mayan zamanda bir ölüm, korkağın ölümü genellikle en rezil ko­şullardaki ölümlerdir. Yaşam sevgisinden dolayı değişik bir ölüm arzulanmalıdır: Özgür, bilinçli vetuzaksız." Nietzsche'nin düşün­celeri açıktır. Fakat akrabaları onu bir yıl taşıdıklarında ayakta ölmediyse bile çökmüştür.

Camus'ün intihara karşı olan delilleriyse sık ve bulanıktır. [3,sayfa 53 ve devamı]:"İntihar zıplayış gibi uç noktanın benim­senmesidir. Herşey biter ve insan kendi esas tarihine döner. İnti­har bir anlamda saçmayı sona erdirir. O saçmayı aynı ölüme gömer...Esas olan uzlaşmadan kişinin arzusu dışında ölmesidir. İn­tihar bir yadsımadır. Camus "meydan okuma" istemektedir.Ca­mus daha sonraki çalışması "Başkaldırı" dakinden [4]ki oradaki başkaldırı yazınsal anlamda biz yerine geçmektedir daha az olma­mak üzere tam anlamıyla vazetmekte ve öğütlerini edebi açıdan hatalı genellemeler şeklinde sunmaktadır. "Başkaldırı x'i yapar" demek, "ben x'i yaparım, senin de yapmanı isterim." demektir. Si­sifos Mitinde de Camus aynı şekilde" saçma akıl" ve "saçma man­tıken arkasına sığınmaktadır.

İntihar kah "boyuneğme", kah yadsıma"dır.Gerçekte bazen boyuneğme, bazen yadsımadır.arasıra da ikisi birden meydan okumaya oyuneğme,umutların yadsınmasıdır. Nietzsche'nin "özgür ölüm"ü; yolların olumlanması, herhangi bir insanın kendi yaşamını ve onunla birlikte bütün dünyayı kabullenmesi, kendini

oluşturmanın şenlikli gerçekleşmesiyle birlikte bu güne kadar sürdürdüğümüz fakat bugün tüketmiş olduğumuz yaşamın da­ha fazla yapacak hiçbir şeye ve ek güne ihtiyaç duyulmayacak kadar kabullenilmiş olduğu,buna rağmen sonsuza dek aynı olay­ların dev aralıklarla yeniden meydana gelmesi durumunda tekrar ve tekrar neşe içinde yaşanacağı anlamına gelir.

Camus'ün Sisifos Mitin'vn birinci kısmı çok anlamlı ve uygun bir biçimde "Saçma Mantıklama" başlığını taşır. Kötü kehanet so­na doğru açıkça ortaya çıkar; "Saçma bu noktada aydınlatmakta­dır, gelecek yoktur" [3, sayfa 58]. "İnsanın hiçbir yere sığınma­dan yaşayıp yaşayamayacağı, işte beni ilgilendiren tek şey bu" (sayfa 60). Çağdaş yaşam koşulları insanların çoğunluğuna aynı deney inceliğini ve aynı derin deneyi kabul ettiriyor.Bireyin do­ğuştan katkısını,kendisine "verilmiş olanı" da gözönünde bulun­durmak gerekir elbet. Ama bu konuda bir yargıya varamam ve bir daha burada kuralımın dolaysız açıklığa uymak olduğunu söylemeliyim" (sayfa 61). Özetle, doğal olarak insanlar aynı derin deneyimlere sahip değildir, gene de basit dürüstlük adına bunun böyle olduğunu varsaymak zorundayız.

Aşırı antipatik gözükmesine rağmen, Camus'ün daha sonra­ki sayfada ne söylediğine bakalım!

...Burada aşırı basitleyici olmak gerekir. Yaşadıkları yılların sayısı aynı olan iki insana, hep aynı deneyler toplamını sağlar dünya. Bunun bilincinde olmak bize düşer. Yaşamını, başkaldırısını, özgürlüğünü duy­mak, elden geldiğince fazla duymak fazla yaşamaktır. Açıklığın ege­men olduğu yerde, değerler ölçeği gereksiz hale gelir. Daha da basitleştirici olalım [3. sayfa 62].

Allah aşkına neden "aşırı basitleştirici" olalım, "neden daha da basitleştirici" ? Aynı sayıda yıl yaşamış iki insan her zaman aynı miktar deneyime sahip olmaz, birisi olanların daha da farkında.diğeri kısmen kör olabilir. Yaşam önümüzden kayan, bazen seyret­tiğimiz bazen uyuduğumuz bir film değildir. Kimisi hastalıkların ızdırabını yaşar, görür, sever, umutsuzluğa düşer, çalışır, başarı­sızlık ve başarıyı tadar; kimisi sefaletin sessiz sessiz alaca karanlığında, eğitimsiz bilinciyle öldürücü rutine zincirlenmiştir. Keza Camus, Nietzsche'nin deyimini kullanırsak, insanın kendini bir ölçüde deneyimlerin içinde oluşturduğunu,kiminin güvenceyi, ki­minin tehlikeyi seçtiğini gözardı eder. Ve sonuçta Camus deneyi­min ve aklın kovasına düzgün bir hızla saniye saniye diyelim akıtılan damlalara benzediğini, ve sanki sekans önemli değilmiş gibi yazar; sanki Kral Lear"\ on yaşında görmeyle otuz yaşında görme birmiş gibi.

Kaldığımız yerden alıntımızı sürdürelim.

...Tek engelin, tek kazanamamanın erken ölüm olduğunu söyleye­lim. Böylece de saçmayı kavramış insanın gözünde (bunu istese bile), hiçbir coşkunluk, hiçbir tutku, hiçbir özveri, kırk yıllık bilinçli bir hayatla altmış yıl üzerine serilmiş bir duru görüşlülüğü eşit kılamaz. Delilik ve ölüm bunlar onun onarılmaz durumlarıdırlar... Yirmi yıllık yaşamın ve deneyimlerin yerini hiçbir şey dolduramaz. Sürekli olarak bilinçli kalan bir ruhun önünde şimdiki zaman ve şimdiki zamanların birbirini kovala­ması, saçmayı kavramış insanın ülküsü budur işte [3 sayfa 63-64].       j

Camus kendi saçma .gerçekten saçma insanına; deneyimle­ri emmeyi, toplamayı, istif etmeyi arzulayan ve bir yığın oluştur­sun da ne olursa olsun-ne kadar fazla o kadar iyi- diyen insanı­na kucak açıyor. Keşke kendisini düşüncelerinin niteliği hakkın­da bu denli kandırmasa ve kitabının ikinci denemesinde kendisi­ni "berrak gören ve umudu bırakmış biri" olarak tanımlamasaydı. Sonuç olarak Camus'ün hayran olunacak "Yabancı" ve "Düşüş'ü "Başkaldıran İnsan'dan ve burada tartışılandan üstündür. Ca­mus çok ince bir yazardır, fakat felsefeci değildir.

5

Camus' ün bulanıklığı Hölderlin'in [7] bir şiirini çağrıştırmaktadır:"Nur einen Sommer". Heidegger bu şair için deneme üzeri­ne deneme yazmış olup.sonunda bu desteyi de kitap haline ge­tirmiş, fakat şairin düşüncelerini Heidegger'in sevdiklerinden, hem daha iyi hem daha açık anlatan bu şiir üzerine bir denemesi yoktur.

Bir tek yaz büyük güçler bahşet bana ve Tam olmuş bir şarkı için bir tek güz ki, doymuş olsun, oyunum tatla,

 yüreğim daha arzulu ölebilsin. Bir ruh yaşar, ilahını yakalayamaz Doğru, aşağı dünyada dinlenemez. Fakat bir kez önünde eğildiğim, nedir.

Kutsal şiirim tümlendi, o halde Hoşgeldin gölgeler dünyasının sessizliğine! Ben hoşnutsam da lirim değil, Bana eşlik et, aşağıya. Bir kez, ben Yaşadım Tanrılar gibi, fazlası gereksizdir.

"Uyumsuz İnsan"da gördüğümüz gibi Camus "Delilik ve ölüm birbirinden ayrılamaz" der. Hölderlin bu şiiri yazdıktan kısa bir süre sonra delirmiştir. Şiirin anlatmak istediğini, bir başkası değilse bile.Camus tutmamıştır.Sözkonusu olan: sadece yaşa­mın yirmi yılının ikamesi değil,ondan öte birşeydir; "Bir kez ben yaşadım Tanrılar gibi, fazlası gereksizdir."

Bu nokta Sartre tarafından da gözardı edilmiştir. Doğrusu, ölümün bir insanın yaşamına bir anlam verebilme şansını orta­dan kaldırdığını, ve -hatalı bir şekilde- ölümün "tüm olanakların yoksanması" olabileceğini düşünüyordu. Çocuklukta değilse bile.çok sonraları herkes ölümün amanına bağlı olduğu duygusu taşır. "Fakat bir kez önünde eğildiğim nedir, kutsal şiirim tümlen­di", bir kez ölümün karşısında, ölümle yarışta benim olan ve bir başkasının bu kadar iyisini gerçekleştiremeyeceği bir projeyi ba­şardım mı, görünüm değişir; yarışı ve ölüme karşı zaferi ben ka­zanmış olurum. Ölüm ve delilik için artık çok geçtir.

Şiirin ışığı altında şairin daha sonraki çıldırışını görürüz. Nietzsche gibi Hölderlin için de ölümün kendilerini alıp götürmesin­den önceki bir kaç yıllık delilik fazla birşey ifade etmez; işi ta­mamlamışlardır. Kesinlemek için şöyle diyelim; diğerleri kendileri­ni ölü bir yaşamın bekçisi kılmışlar ve onu kendi ışıklarına göreyorumlamışlardır; fakat biz yaşarken aynısını yapmaya başlarlar­sa bizim savunmamız yokolur. Bu sonlu yaşamlardan daha az olmamak üzere sonluluğun, sonlu çalışmaların bedelidir diyeme­yiz. İnsan Tanrının ebedi olduğunu söyler, fakat teologlar ve mü­minlerin kendile.ini sonsuzun bekçisi kıldıklarını ve O'nun arka­sından değilse bile yüzüne karşı yorumlarını sunduklarını zor in­kar eder.

Ve Heidegger? Gerçekten eksik mi söylemektedir? Daha ön­ce ve daha kapsamlı olarak, Freud tarafından daha veciz ve insa­ni bir şekilde, Tolstoy tarafından çok daha canlı bir şekilde ifade edilmiş olan,bir çok insanın ölümün kesinliğine karşı çıkamayacağı.ergeç öleceği basmakalıp sözünü anımsatır. 1.Dünya Sava­şı bitmeden önce açıkça ölümden veya ona ilişkin birşeyden korkmak bir cesaret olarak algılanabiliyordu, fakat 1920'lerden beri Angsf'ı(endişe)kabul etmek modadır. Ki ölümünü, endişe ka­bul eden bir insan, deneyiminde yaşamından birşey yapmak için güçlü bir istek bulsun, bazı gerçekleştirrneleriyle kendini ölüm korkusundan sıyırsın ve Heidegger'in onaltı kitapta söylediğin­den daha iyi bir şekilde Hölderlin'in söylediği gibi "o halde hoş­geldin" deme iznini kendisine sağlasın.

Kierkegaard ve Nieztsche çağlarına meydan okudular ve Nietzschevari bir deyimle "zamansız" ve "yetim" doğmuştular. Hei­degger'in ünüyse tam aksine onun büyük zamancılığına dayanı­yordu. Kendi kuşağının büyük felsefecilerinden çok önce çağı­nın ilgi alanı konularına el atmıştı. Nesrinin aşırı güçlüğü açısın­dan bakıldığında, yazarın özgün deneyiminin açıkça ortaya koya­madığı bilgisine -insanın bu dünyadaki tümden yalnızlığının bilin­cine varması denebilir- nüfuz edebilen bir okuyucu Heidegger'de "hepsi saçma" diye omuz silkmiş olduklarından daha fazasının olduğunu duyumsar.Fakat sorun üzerine konuştuğu ol­guyu aydınlatıp aydınlatmadığı veya ondan önce yapmış olanlar­dan daha iyi yapıp yapmadığıdır. Yanıtıysa kesin bir şekilde ön­cellerinden daha iyi bir şekilde yapmak bir yana hiç de aydınlatıcı olmadığıdır.

Son bir örnek vermek gerekirse, Danton'un Ölümü [1] ve VVoyzeck [2] adlı oyunların yazarı George Büchner (1813-1837) ve ünlü Alman oyunlarından biri olan Prens Friedrich von Homburg da [13], Heinrich von Kleist (1777-1811) sadece Heidegger'i öngörmemişler, içebakış açısından onu çok aşmışlardır. 1.Dünya Savaşından, bir yüzyıl önce, Prusya ordusunda subay olan Kleist, prensin ölüm karşısında korkusunu betimleme ve sahneye getirme cesareti göstermiştir -prens ölüme mahkum edilmiş bir generaldir-. Fakat aynı oyunda prensin endişeyi yeni­sini gösteren son sahnede prens en ufak bir endişe taşımaksızın kurşuna dizilmeye hazırdır. Gözleri bağlanır, Dostoyevski'yi ve Sartre'ın Duvar adlı hikayesinin sonunu çağrıştıran bir şekilde bağışlanır.

Ölüm karşısında insan davranışları hakkında daha iyi bilgi sahibi olmak isteyenler Hölderlin, Kleist, Büchner ve egzistansi­yalist felsefe alıştırmalarından daha çok şey öğrenirler. Gerçekte Heidegger ve onun dümen suyunda gidenlerin korku verici ter­minolojisi çok sayıda önemli ayrımı gözden uzaklaştırmıştır. Bun­ların dördünden sözedeceğim.

Birincisi, dünyanın belli başlı dinleri ölüme karşı değişik tavır­ları yüreklendirmişlerdir. ilk Hıristiyan şehitlerinin bir kısmı korku­suzca, ebedi mutluluk umuduyla ölmüşlerse de, Hıristiyanlık ge­nelinde büyük etkisini insanları ölümden korkutma yolunda kul­lanmıştır. Budha'nın tavrı tümüyle değişiktir.Aydınlanma deneyi­minden sonra bütün endişe aşılır ve Hıristiyanlığın korkunç ölüm hikayelerine karşı açık bir antitez oluşturur.

İkinci olarak,hayatiyet ölüme karşı tavrı nereye kadar etkiler; egzistansiyalistler hastalar ile askerler arasındaki farkı veya yor­gunluğun etkisini ele almamışlardır. Bu bakış açısından, Malraux'nun "İnsanlık Durumu" Heidegger'den daha ilginçtir. Son bö­lümü ölüme karşı değişik tavırların incelenmesinden daha başka birşey değildir.

Üçüncüsü öldüğümüz zaman dünyanın herkes için sonu­nun gelmiş olacağının kesinleşmesi durumunda ölüme karşı tavrımızın hangi ölçüde değişeceğidir. Yani mutlak olarak yitireceği­miz hiçbir şey yoktur.

Sonuncu olarak, hiçbir egzistansiyalist, ölüm karşısında tüm farkı getiren ayrımı ele almış değildir. Nietzsche "The Gay Science"\n 290. kısmında [14, sayfa 98 ve devamı] demiştir ki:"Bir tek şey için gereklidir. Bir insanın kendi kendisiyle hoşnutlu­ğu elde etmesi için şiir ve sanatla.ancak ondan sonra görmeyi tü­müyle hakeden insan olur. Kim ki kendisinden hoşnut değildir, hep intikama hazırdır, dolayısıyla biz diğerleri onun çirkin bakışla­rı bulunduğumuz sürece onun kurbanı olacağız. Çirkin bakışlarsa insanı kötü ve iç sıkıntılı kılar". Veya Hölderlin'in söylediği gibi •YAŞAYAN KENDİ GÖKSEL DOĞRUSUNA ULAŞMAMIŞ RUH.AŞAĞIDAKİ DÜNYADA RAHAT ETMEZ". Fakat yaşamını birşey kılmış insan, ölümü endişesiz karşılar. "Bir kez ben yaşa­dım Tanrılar gibi fazlası gereksizdir".

REFERANSLAR

1.Büchner,G.:"Danton's Deathi,"J.Holmstrom (tr.),E. Bentley (ed.).The Modern Theatre.Doubleday Company,lnc.,Anchor Books New York, 1957, vol.5.

2.Büchner, G.:'Woyzeck,'T.Hoffman(tr.),E.Bently (ed.), The Modern Theatre, Doubeday Company, Inc., Anchor Books, NewYork, 1955,vol.1.

3.Camus,A.: The Myth of Sisyphus and Other Essays, J.O'Brien (tr.), Alfred A. Knopf, I ne, New York, 1955.

4.Camus, A.: The Rebel: An Essay on Man in Revolt, A. Bower (tr.).AIfred A.Knopf, Inc.Vintage Books, New York,1956.

5.Freud, S.: Gesammelte Schriften (12 vol),lntemationaler Psychoanalytischer Verlag.Leipzig, 1924.

6.Heigegger, M.: Sein und Zeit: Erste Halfte, Max Niemeyer Verlag, Halle, 1927.

7.Hölderlin,F.: An Die Parzen (To the Fates).1798.

8.lnoguchi, R., T. Nakajima, with R. Pineau: The Divine Wind: Japan's Kamikaze Force in World War II. Copyright 1958 by the United States Naval Institute, Annapolis, Md.

9.Kaufmann, W. (ed.): Existentialism from Dostoevsky to Sartre, Meridian Books, Inc., New York, 1956.

lO.Kaufmann, W.: Critique of Religion and Philosophy, Har­per Brothers, New York,1958

11.Kaufmann,W.:From Shakespeare to Existentializm: Studi­es in Poetry, Religion, and Philosophy, The Beacon Press, Bos­ton, 1959.

12 .Kierkegaard, S.: The Concept of Dread,W.Lowrie (tr.), Princeton University Press, Princeton, N. J., 1940.

13. Kleist, H. von: The Prince of Homburg.J.Kirkup (tr.),E. Bentley (ed.), The Classic Theatre, Anchor Books, New York, 1959, vol.2.

14.Sartre, J.P.: Being and Nothingness, Hazel Barnes (tr.), Philosophical Library, Inc., New York, 1954.

15. Tolstoi,LN.:'The Death of Ivan llyitch" The Works of Lyof N.Tolstoi,Charles Scribner's Sons, New York, 1904, vol, 14.

Varoluşçuluğu tanımlamak için, sözcüğün kendisinden işe başlamak gerekir. Bu yeni türetilmiş sözcük "varoluş" (existence) isminden, ilkin "varoluşsal" (existentiel) ve varoluşla ilgili "existential" sıfatları türetilerek ve daha sonra "culuk" son eki eklenerek ortaya çıkmıştır. Varoluşculuk, varoluşun önceliğini ya da ilkinliğini benimseyen bir kuramdır.

Varoluşçuluğun sözlük anlamına bakacak olursak; insanın varoluşunu, somut gerçekliği içinde ve toplumdaki bireyselliği açısından göz önüne alan felsefi öğretidir.

Varoluşçuluk felsefesinde, insanın varoluşu anlaması söz konusudur. İnsanın kendini gerçekleştirmesi, insan varoluşunun rastlantılar içinde oluşu, güvensizliği ve güçsüzlüğü söz konusudur. Güçsüzlüğü ve hiçliği içinde insan, ölüme mahkum bir varlık olarak insanın varoluşu, hiçlik karşısında insanın varoluşu, insan varoluşunun halisliği (authentique) ve bu halis olmaya çağrı, özgürlüğü içinde insanın varoluşu, topluluk içinde kaybolmuş insanın, tek insanın kendisini bulması, kendi olması, doğruluk ve ahlaklılık karşısında sahici davranışı-tutumu; bütün bu sorunlar söz konusudur varoluşçuluk felsefesinde. Ayrıca "insan, evreni aşabilir mi aşamaz mı?" "aşarsa nereye dek varır bu aşma?" gibi sorunlar söz konusudur.

Yığınlaşma içinde tek-insan, birey, gittikçe kendi özelliğinden, kendi kişisel özgürlüğünden çözülme, kopma durumuna geçiyor. Tek insan kayboluyor. Kitle içinde sıradan bir insan oluyor. Tek kişinin kişisel sorumluluğu gittikçe herhangi bir parti, bir ortaklık, bir dernek, herhangi bir kolektif düzen içinde ortadan kalkıyor.

Modern insan, bir devlet hastanesinin doğum kliniğinde dünyaya geliyor, oradan yuvaya, yuvadan okula, sonra da ya bir fabrika ya bir büroya geçiyor. Modern insan artık kendi yaşamını sürdürmüyor. Ölümü bile kendinin değil çoğu kez.

Bu gelişme nedensiz değil. İlkin, bütün yurttaşların eşit hak istemesi, başta gelen bir nedeni bu gelişmenin. Hiçbir üstünlüğe, hiçbir olağandışıya katlanılamıyor artık. Bunların hepsi bir kalemde siliniyor. Bir başka nedeni: güçlü olma isteği, güce erişme isteği. Tek kişi güçsüz kalmıştır günümüzde. Ama herkes "dayanışarak" toplu hale gelirse, yenilmez bir güç oluyor. Bir başka neden de, ekonomik bakımdan güven altında olma çabası. Ekonomik çöküntülerden, paranın inip çıkmasından, tek kişi, varoluş savaşımında yorgun düşmüştür. Yaşamını güven altına alabilmek için kitleleşme yoluna girmiştir. Böylece her alanda bir toplumsallaşma bir merkezleşme gittikçe artıyor. Giderek çoğunlukla insanlar ekonomik güvenliliklerini sağlamak uğruna, kendi kişisel özgürlüklerini bırakmaya hazır duruma geliyorlar. İşte bu gelişme ortasında varoluşculuk felsefesi sesini yükseltiyor.

Bu felsefenin getirdiği sınırsız subjektiflik, bireysellik, topluluk düşmanlığı, macera isteği, istediğini yapma özgürlüğü, bütün bunlar yığınlaşmaya karşı bu protesto açısından anlaşılmalıdır. Bütün varoluş felsefesi şu biçim altında belirir: "İnsanın kendi kendini yitirdikten sonra bütün dünyayı ele geçirmesi neye yarar?" Bundan dolayı varoluş felsefesi bir bunalım felsefesi olmuştur, bu felsefe yeni bir dizge kurmak istemiyor, tam tersine insanları karar verme durumuna getirmek istiyor; öğretmek istemiyor, yeni bir tavır alışa çağırıyor; çağı yeni bir biçimde açıklamak istemiyor, onu yargılıyor; sakinleştirmek değil, ürkütmek onun amacı; sentez de istemiyor, "ya o-ya o" karşısında bırakıyor. İşte bundan dolayı, geçen yüzyıldaki devrimin bunalım zamanında doğmuş olan bu felsefe, yine son iki dünya savaşından sonraki bunalım zamanlarında böylesine güçlü bir etki yapmış, güçlü bir felsefe akımı olmuştur. Önce Almanya sonra Fransa'da bir felsefe yazın akımı olarak biçim kazanmış bulunan varoluşçuluk, J.P.Sartre'a göre insanın bütün boyutlarını ele alan bir felsefedir.

"Varoluş, özden önce gelir" ve her bir kimseye bir öz kazandırmayı sağlayacak özgürlükle özdeştir; "insan ne ise o değildir, ne olmuşsa o'dur." İnsan kendini kendi yapar, daha önce kazandığı bazı belirlenimlerin el verdiği ölçüde kendine biçim verir,kendini oluşturur. Varoluşçuluğun Fransa'daki öteki temsilcileri de şunlardır: A.Camus, Simone de Beauvoir, Merleau-Ponty ve Gabriel Marcel.

Varoluşçuluk insanın dünyaya atılması ve bir başına bırakılmasının felsefi psikolojisi olduğundan varoluşçuluğun genel görünümü fenomolojik çerçevede hayli dağınıktır.Birey hayat kurma onu devam ettirme ve sosyal çevrede kendini kabul ettirme gibi daha bir çabanın yoğun harcandığı noktalarda ,bu kendini ayakta tutma mücadelesi içinde,derin ve insanlığın paydasını konu edinen değerlere tavrı öteye aktarılan bir sorun olarak görülegelmiştir.İnsanlık tarihinin iktidar mücadelesi tarihi olduğunu okul öncesi çağda 'orman kanunu'benzeri söylemlerle ilke olarak öğrenen yığınlar elbet sosyalleşme sürecinde dostluk ve sevgi gibi insani unsurları bir 'hayal' olarak ama ikiyüzlü sohbetlerde 'bulunmuş' bir gerçek olarak dillendireceklerdir.Mış gibi olma tradejisinin tarihteki son durağı olmayan postmodern uygarlığımız herşey boş safsatasıyla günahın içine dalmalarını açıklayamayacakları olgun kişilik imajı çizen iyi oyunculuklarlarıyla gerçekte ne uhrevi ve ne de insani kaygıları olmayanların aşkın,mistik boyutu kötülemeleri varoluşçuların es geçtiği bir durumdur.İnsani derinlikler kavranmadan hayat bir savaştır sadece.Lüks tüketim,matrak bir çevre ve güvenli bir gelecek.İstenilen bu.Oysa derin hakikatlar dünyasında hayat bu tür oyalanmalar değil daha yaşanılabilir bir dünya için başkaları için de meşru savaşını verebilmektir.

Bu haftanın albümü “The Destruction of Small Ideas”, Sheffield’lı enstrümantal rock grubu “65daysofstatic”in 2007 yılı stüdyo albümleri.

Her post-rock diye adlandırılan türde müzik icra ettiği söylenen topluluk gibi “65DOS” da, kullanacağı bütün kelimeleri şarkı başlıklarına topluyor (bkz. “The Distant & Mechanised Glow of Eastern European Dance Parties”) ve ‘yirmi birinci yüzyıla ait bir senfonik rock’ türünde besteler yapıyor. Post-rock hakkındaki bu genellemeler, istisnalarla zayıflayacak olsa da genellikle post-rock denilen türde müzik yapan toplulukların en temel ve hatta tek ortak özelliklerinin bunlar olduğu söylenebilir; tür altında yan yana getirilen hiçbir topluluk aslında aynı kalıplarla müzik yapmıyor zira. Az önce kullanılan “senfonik” teriminin de bir açıklamaya ihtiyacı var, çünkü “65DOS” bağlamında hiç de alışılmış anlamında değil bu kelime. Onlar da “God Speed You!”, “God Is an Astronaut” ya da “Explosions in the Sky” gibi sözü kullanmadan hikaye anlatıyorlar, başka bir şekilde söylersek enstrümanlar dile geliyor, insan sesi sadece samplelarda kullanılıyor.

Monotreme Records’dan yayınlanan “The Destruction of Small Ideas” çoğu zaman elektronik alt yapılı on iki şarkıdan oluşuyor ve grubun bu albümde –ve önceki ikisinde de- “God Is An Astronaut” ya da “Explosions in the Sky”a kıyasla daha cesur bir müzik yaptığını söylenebilir. Albüm için “Math Rock”, “Experimental Rock”, “Post-rock” tanımları sadece tanım koyma kaygısından ibaret, çünkü albüm genelinde bütün bu tanımları kapsıyor. İleride “post-rock” tanımıyla kastedilenin ne olduğu az çok belli olduğunda “65daysofstatic”in bir şeylerin başlatıcısı ya da ilk örneği olacağını söylemek acaba çok mu ileri gitmek olur; rock ötesi?

http://www.65daysofstatic.com

http://www.monotremerecords.com/65dos/65dos.php 

5 Kasım 2007’de Guardian gazetesinde yayımlanmıştır.

Toplam 46 ülke ve 2,7 milyar kişi, bugün, küresel ısınma yüzünden, silahlı çatışmalar ve savaşlarla alt üst olma riski yaşıyor. Bunlara ilave olarak, 56 ülke ve 1,2 milyar insan daha siyasi istikrarsızlık tehlikesiyle karşı karşıya.

Bu yalın uyarı, bu hafta, barış grubu International Alert’in (Uluslararası Uyarı) hazırladığı “Bir Çatışma İklimi” (A Climate of Conflict) isimli raporda yer alacak. Raporda yazılanlara göre, küresel ısınma toprakları aşındırdıkça, denizleri yükselttikçe, buzulları eritip fırtınaları artırdıkça, Afrika’nın büyük bir kısmı, Asya ve Güney Amerika’da savaşlar ve sosyal patlamalar olacak.

Raporda, ‘İklim değişikliği, şiddetli çatışmalar için eğilimleri artıracak, buna karşılık insanlar daha da fakirleşecek ve küresel ısınmanın sonuçlarıyla daha zor baş edebilir hale gelecekler’ deniyor.

Grubun Genel Sekreteri Dan Smith, Observer’a, ülkeleri bekleyen daha büyük tehlikenin, küresel ısınmayla başa çıkacak kaynaklardan ve istikrardan yoksun kalmaları olduğunu belirtirken şunları söylüyor: “Hollanda deniz seviyesinin yükselmesinden etkilenecek, ama burada kimse savaş ya da sürtüşme beklemiyor. Ülke, efektif olarak harekete geçecek kaynaklara ve siyasi yapıya sahip. Ancak toprak ve su kaybından etkilenen, şiddeti giderek artan fırtınalarla mücadele eden ülkelerin, bunları telafi edecek tedbirleri alan etkili hükümetleri olmayacak. Halk savunma birimleri oluşturacak ve çatışmalar yaşanacak.”

Smith, “Peru’yu düşünün” diyor ve ekliyor: “Ülkenin tatlı suyu çoğunlukla buzullardan geliyor. Ama 2015’te, Peru’nun tüm buzulları küresel ısınma yüzünden erimiş olacağı için, ülkedeki 27 milyonun hemen hemen tamamı susuz kalacak. Peru şimdi harekete geçerse, krizi dengeleyebilir. Ancak burası, çok az etkili demokrasi deneyimi olan, sık sık isyanların, Şili ve Ekvador’la sınır çatışmalarının yaşandığı bir yer. Sonuçta büyük bir ihtimalle, karışıklık, çatışma ve büyük göçler olacaktır.”

Bangladeş’i ise başka durumlar etkiliyor. International Alert, burada iklimle bağlantılı göçlerin şiddetli çatışmaları körüklediğini belirtiyor. Kıyılarda, giderek artan şiddetteki hortumların tetiklediği sel baskınlarıyla birleşen yaz kuraklıkları, ekilebilir alanları harap ediyor. Milyonlarca insan Hindistan’a göçtü ve bu durum giderek daha da kötüleşecek olan ciddi çatışmalara yol açtı.

Afrika’da birçok ülkeden geçen Nijer ve Monu gibi nehirler, önemli içilebilir su kaynaklarıdır. Kuraklık artıkça ve buralardan daha çok su çekildikçe, çatışmalar kaçınılmaz olacak.

Avrupa’da; savaşların siyasi olarak zayıflattığı Sırbistan ve Karadağ gibi Balkan ülkelerini saymazsak; çoğunun küresel ısınmayla baş edebilecek istikrara sahip olduğu düşünülüyor. Sıcaklık arttıkça ve ekilebilir alanlar küçüldükçe, Balkanlardaki nüfus baskısı şiddeti körükleyecek ve otoriteler başa çıkmakta zorlanacak.

Risk haritasında yer alan Rusya gibi bazı ülkelerde sürpriz olabilir. Smith, “Moskova’nın Rusya’nın tamamı üzerindeki kontrolü, küresel ısınma açısından küçümsenmeyecek bir durum. Ancak bazı bölgelerde ekilebilir alanların yok olması, Çeçenistan’da olduğu gibi yerel ayaklanmalara yol açacaktır ” diyor. Smith’e göre, küresel ısınmayla birlikte ortaya çıkacak çatışmalar önümüzdeki yıllarda meydana gelecek büyük çatışmalar değiller, onlar zaten şu anda başımızda.

Türkçe'ye çeviren: Nuray Soysal

Avi Haligua: Küresel Isınma ve İklim Krizi, Niçin Daha Fazla Bekleyemeyiz? isimli kitapları sebebi ile Ömer Madra ve Ümit Şahin konuğumuz. Son bir sene içinde, iklim değişikliği üzerine epeyce Türkçe kitap basılmaya başlandı.

Ömer Madra: Özellikle Mikdat Kadıoğlu’nun 99 Sayfada İklim Değişimi kitabı çok öğretici ve bizim de çok yararlandığımız da bir kitap. Başkaları da var, bazıları ideolojik açıdan, komplo teorileri açısından, vs. alıyor.

AH: En azından canlı bir tartışma ortamı oluştuğunu söylemek benim hoşuma gidiyor. Ama bu kitap biraz daha farklı bir yere oturdu sanki. Romanlar dışında, yani kurgu kitaplar dışındaki kitaplarda şu anda 4. sırada satışları. Bu ilginç bir durum çünkü iklim değişikliği ile ilgili aslında epey çabalamak gerekiyor bir şeyleri anlatmak için. Bu yüzden 4. sıraya oturması hakikaten ilginç. Sizce neden?

ÖM: Bazı kitapçılar ve kaynaklar kullanılarak yapılan bir listede 4 numaraya yükseldiğini öğrendik, hiç alışık olmadığımız bir biçimde.

Ümit Şahin: Ben de şimdi duydum, bilmiyordum. Çeşitli yayın organlarında sıkça söz ediliyor, kendi çevremde de oldukça yaygın okunduğunu görüyorum. Kitap, Agora yayınlarının Güncel Siyasi Meseleler serisinden çıktı. Bu serideki kitaplar, belli konular üzerine uzun söyleşilerden oluşuyor. Daha önce Murat Belge ile milliyetçilik üzerine, Hasan Bülent Kahraman’la Türk sağı üzerine ve Mehmet Uğur’la da AB ve Türkiye üzerine üç kitap aynı seriden çıkmıştı. Bizimki dördüncü kitap oldu. Bu serinin temel özelliği tamamen bir sohbet havasında yazılması, dolayısıyla herhalde okunması da bilimsel bir konuyu grafiklerle, tablolarla, vs. anlatan kitaplara göre daha kolay.

AH: Bu açılardan diğer kitaplardan ayrılıyor, teknik olarak iklim değişikliğinin ne olduğunu anlatmaktan öte, kitapta son güncel tartışmalar ve politik olarak neler yapılabileceğine dair geniş bir bölüm var. Ben daha çok buna bağladım kitabın çok okunmasını; çünkü insanlar artık iklim değikliğine dair, sanki üç aşağı beş yukarı genel bir kanıya sahip, ancak ne yapılabileceğine dair ciddi bir umutsuzluk ve soru işareti var.

ÜŞ: En azından sera gazının ne demek olduğunu artık herkes öğrendi, etkisini herkes öğrendi. Bundan iki sene önce, sera etkisi nedir, karbondioksit nedir, iklim değişikliği neden kaynaklanıyor bu konudaki bilgi birikimi oldukça zayıftı. Ama son 1-2 senedir en azından televizyonların, radyoların, gazetelerin buna daha fazla yer ayırması, hem de yeni bir sürü kitabın çıkması nedeniyle bu konu oldukça gündemde. Ama herhalde eksik olan işin nedenini sorgulamak, yani de nasıl bir sistemin sonucunda bu kadar çok sera gazı üretiliyor ve neden hâlâ üretilmeye devam ediyor ve nasıl olup da biz bu geri dönülmez noktaya geldik, bunu tartışmak açısından belki bu kitap bir yenilik getiriyor olabilir.

ÖM: Şema bizimkinde de var!

ÜŞ: Dünyanın en önemli eğrisi var.

ÖM: Evet dünyanın en önemli eğrisi, Charles David Keening’in 1957’den başlayarak ölene kadar sürdürdüğü, yanılmıyorsam günde dört defa yaptığı atmosferdeki karbon dioksit ölçümlerini gösteren bir eğri. Bir çocuğun bile çizmesi mümkün olacak kadar basit gözüken, ama dünyanın belki de şu anda en önemli eğrisi. Bu işin şaka tarafı, şaka da değildi aslında.

AH: Teknik ayrıntılar bol bol var kitapta, teknik bir eksiklikten bahsetmek kolay değil.

ÖM: Bunun bir siyasi gündem meselesi adalet meselesi olduğunu özellikle ekleyeyim, belki unutulur sonra. Bu mesele hem zenginleri hem yoksulları etkileyecek, özellikle yoksul kesimlerin, bununla mücadele etme imkânı olmayan kesimin üstüne feci şekilde çökecek ve gittikçe artan bir ağırlıkla ezecek onları. Yoksul ülkeleri de büsbütün mahvedecek, dünyada hem ülkeler arasında hem de ülkeler içindeki gelir dağılımı farkını, yoksul-zengin farkını büsbütün açacak; bu bile kendi başına zaten büyük patlamalara yol açacak. ‘Görünen köy kılavuz istemez’, muazzam savaşlara da yol açacağı ortada. Bu açıdan insanlık için en temel meselemiz olan adalet ortadan kalkıyor; kitabın bunu vurguladığı belki hissedilmiştir.

BBC’nin yaptığı bir ankette dünyada bütün ülkelerde, tabii Türkiye’de de, bu konuda bir kaygı var, özellikle gençlerde ve çocuklarda. “Biz nereye götürülüyoruz?” diye soruyorlar. Politikacılardan, hükümetlerden, büyük şirketlerden tık yok. “İnsanlar çevre için fedakârlığa hazır” diyor BBC Dünya Servisi’nin anket sonuçları, kitabın çok okunmasında böyle bir kaygının da etkisi olmuştur belki.

ÜŞ: Türkiye’de de bir kaç ay önce yapılan bir ankette “sizi en çok kaygılandıran nedir?” sorusuna cevap olarak, birinci sırada iklim değişikliği çıkmıştı.

AH: Küresel olarak anketlerden benzer sonuçlar çıkıyor.

ÖM: O da BBC’nin anketiydi zaten. BBC iklim değişikliği ile ilgili devamlı anketler yapıyor. Onların sonuçlarında da bu konudaki ilgide ve kaygıda bir yükseliş görülüyor. Ayrıca geç kalındı mı tartışması da var.

AH: Bugün elimizde başka haberler de vardı, BBC’nin anketiyle birlikte. Bir yandan PetroChina, Exxon Mobile’in iki katı kadar büyük şirket olarak borsaya açılmış, yani tam olarak piyasaya dahil olması var, bir yandan da Çin tarafından, Çin’de kömür üretiminin 2012’ye kadar iki katına çıkacağı açıklanıyor, bir yandan da Bali zirvesi öncesinde Avrupa’nın Çin’i de iklim değişikliği konusunda uluslararası mekanizmaya dahil etmek üzere toplantılara başlaması söz konusu. Öte yandan da ucuz Amerikan kömürünün, çok ucuz fiyatlarla, Avrupa’ya tonlarla getirilmeye başlandığı haberi var. “Durum sanki politik olarak da bir kopuşa doğru gidiyor” denilebilir mi, özellikle Bali zirvesi öncesinde. Çünkü hayati önemi var bu toplantının, Kyoto sonrası ne olacağına dair tartışmalar sebebiyle.

ÜŞ: İyi tarafından bakarsan, şöyle de denebilir; bugüne kadar iklim değişikliğinin bir numaralı sorumlusunun ABD ve endüstrileşmiş Batı ülkeleri olduğunu söyledik, bugüne kadar yanlış da değildi aslında, ama artık Amerika ve diğer Batı ülkeleri, Avrupa ülkeleri ne kadar hızlı ve ağır önlemler alırlarsa alsınlar, -ki almıyorlar ayrı mesele- Çin ve yanında bir kaç ülke daha Endonezya gibi bu mekanizmaya katılmazsa bu iş zor. Bu ülkeler gerçek anlamda bu mekanizmalara katılmazlarsa Kyoto veya benzeri 2012 sonrası anlaşmaların başarısız kalacağı artık gün gibi ortada. Az önce verdiğin örnek bence bunu gösteriyor.

ÖM: Tabii başka sorunlar da var, şimdi bioyakıt belası çıktı, buna agroyakıt da diyenler var, bitkilerden, şeker kamışı ya da mısır olsun, arabalara yakıt üretilmesi ve böylece ormanlık alanların, yağmur ormanlarının ve tarım alanlarının ortadan kalkması, dünyadaki paylaşım dengesini  yoksullar aleyhine büsbütün bozacak. Çünkü otomobil sahiplerinin talebi bu ve onlar kazanacak, tabii ekmek, tortilla falan yemek isteyenlere karşı.

ÜŞ: Ama bioyakıtın simgelediği başka bir şey daha var bence; insan mı, otomobil mi?

AH: Arabalar mı biz mi besleneceğiz?

ÜŞ: Temel seçim bu, asıl problem bu, ama bir şeye daha işaret ediyor bence, o da teknolojik çözüm denen şeye karşı hâlâ sarsılmayan, artık mitolojik hale gelmiş olan bir inanç var. Çeşitli toplantılarda sorulan sorulardan, yapılan konuşmalardan gözlemliyorum ki, insanların büyük çoğunluğu, hâlâ teknolojinin iklim değişikliğine bir şekilde çözüm bulacağı inancında. Geçenlerde bilimsel bir kongrede, Halk Sağlığı Kongresi’nde bir sunuş yaptım, orada gelen sorulardan bir tanesi şuydu: “Türkiye Kyoto’yu imzalarsa bu bizim sanayiimiz için kötü olmayacak mı, bütün fabrikaların filtre takması gerekmeyecek mi?” Ben hangi filtre diye cevap verdim, böyle bir filtre yok, fakat bu konuyu bilenler, bilmeyenler bu meseleyi bir filtre meselesi olarak algılıyorlar. Çünkü bu konu bir çevre sorunu, bir çevre kirliliği ile eşdeğer görülüyor, oysa çok farklı boyutta bir konu. “Çevre kirliliği” deyince ilk akla gelen bacadan çıkan gazlar, “ona da bir filtre koyarsınız, kirlilik yapan maddeleri süzer, olur biter” diye düşünülüyor.

AH: Yani ortada maliyeti arttırıcı birkaç basit önlem dışında bir problem olmadığı ısrarla düşünülüyor.

Diyelim ki küresel ısınmayı filtreyle azaltmak mümkün olabilseydi bile, bu tuhaf bir anlayış değil mi? Yani “sanayiimiz gerileyecekse biz ölelim daha iyi” gibi. “Filtre takmak pahalıya gelecek, sanayiimizi zedeleyecek eh o zaman takmayalım, sanayiimiz gelişsin, bizim de çocuklarımız ölsün”. Böyle bir mantık da var.

AH: Böyle bir mantığı aslında 1999 sonrasındaki depremle ilgili tartışmalarla da bağlantılandırmak acaba mümkün mü diye düşündüm, çünkü bir yandan deprem olacağını biliyoruz, binaların ne durumda olduğunu bilmediğimizi de biliyoruz, ya da bildiğimiz çok iç açıcı durumda olmadıkları, ama buna rağmen bir şekilde insanlar hayatlarına devam ediyor, biz de dahil olmak üzere.

ÜŞ: Kitapta bayağı uzun tartışmıştık, benim aklıma bu işin psikolojik yanı geliyor. Benim senelerdir çözemediğim temel bir konu bu, bir sürü şeyi kendimce çözdüğümü düşünüyorum, karbonu, sera gazını, vs., ama insanların az önce konuştuğumuz gibi, “ne yapalım o zaman, ölürsek ölürüz, yeter ki kalkınmamız sürsün, yeter ki sanayiimiz sürsün” psikolojisinin nereden ileri geldiği konusunu bir türlü anlayamıyorum. Bu konuda bir sürü mekanizma var, onları da konuştuk kitapta da, ama ben hâlâ çözebilmiş değilim. Yine aynı kongreden bir başka soru örneği: Bir öğretim üyesi kalktı benim konuşmam üzerine şöyle dedi; “sizin konuşmanızı dinledim ve bu konuşmadan ben kendimi suçlanmış hissederek çıkıyorum”.

AH: Neden?

ÜŞ: Çünkü ben Türkiye’nin payının %1 olduğunu, Kyoto’yu imzalamadığı için payının çok hızlı arttığını anlattım. Bunun üzerine “kendimi suçlanmış hissediyorum” dedi. Benim söylediğimle, bunun arasında bir bağlantı kuramıyorum, nasıl olup da tamamen veriye dayalı, gerçekleri, üstelik “yalan söylüyorsunuz” da demediği halde bir suçlama olarak alabiliyor, üstelik bir birey olarak suçlanmış hissediyor. Onun ardından da “neden nükleer enerjiyi savunmuyorsunuz?” diye bir soru geldi zaten. Ben de ona verilerle bunun nasıl olamayacağını uzun uzun anlatmaya çalıştım. Buradaki temel problem bu, insanlar feci bir şekilde savunmaya çekilmiş durumdalar.

AH: Peki neyi savunuyorlar?

ÜŞ: Anlamaya çalışıyorum, bu savunma kendi durduğu noktayı, yaşam biçimini kaybetmemek, tüketim alışkanlıklarını ve bunları mümkün kılan bu sistemi, sistemin bütününü -artık nasıl adlandırırsanız bu sistemi, ‘tüketim toplumu’, ‘kapitalizm’, ‘endüstrializm’ istediğiniz gibi adlandırabilirsiniz- sürdürmek refleksi herhalde. Bu sistemi kaybetmeye doğru gidiyoruz telaşından kaynaklanan bir tür savunma gibi geliyor bana.

ÖM: Burada çok önemli bir tartışma konusu da var; ABD’yi çok sera gazlı salıyor diye ve bunu inkar ediyor diye suçlamamız tamamen mümkün ve gerekli de. ABD vatandaşlarından pek çoğu da suçluyor ve eylemler de yapıyorlar. Büyük şirketleri, petrol başta olmak üzere, kömür, enerji, vs. şirketlerini de elbette kâr amaçlarından dolayı bunu engelledikleri için suçluyoruz. Ama hükümetleri ve şirketleri suçlarken herhalde kendimize de dönüp bakmalıyız. “Yahu birisi nasıl olsa kurtarır bizi, ya teknolojik bir çözüm olur, bir çeşit filtre olur, ayna olur, okyanusların dibine bir şey gömebiliriz, üzerine demir serperiz vs. biri bir şey yapar nasıl olsa” deyip duruyoruz.  “Çünkü durum bu kadar vahim olsaydı, Ömer Madra ile Ümit Şahin’in söyledikleri kadar vahim olsaydı, birisi muhakkak bir şey yapardı” diye bir mantık var bence.

AH: Deprem iyi örnek o yüzden bence.

ÖM: “Bu kadar insan var, 6 milyar insan, koskoca ABD, AB var, Çin var, Hindistan var, koca teknolojiler var, bunlar çare bulmazlar mı?” gibi bir anlayışa sığınma eğilimi var. Ama çocuklar böyle düşünmüyor işte, çocuklar çok direk soruyorlar; “Bu raporlar ortaya konuyorsa, bütün bilim akademileri, koca Nobel’li adamların, kadınların hepsi çıkıp söylüyorsa, ‘iklim değişikliği şimdi ve burada ve 10 yılımız bile yok tedbir almak için, geri dönülmez noktayı geçeceğiz’ diye, peki neden önlem almıyorsunuz o zaman?” diye bütün çocuklar soruyor. Bence buna bir cevap bulmak zorundayız.

AH: Çocuklar neyi kaybedeceklerini farkında da değiller aslında, ortada kaybedecekleri bir şey var, gelecekleri söz konusu. Mesela bir soru hatırlıyorum ben de: “su içemeyecek miyiz?” diye. Cevap veremedim, “içebilecek miyiz içemeyecek miyiz?” bu çok şeye bağlı çünkü.

ÖM: Geçenlerde Medialens’ten yazıyorlardı, aklıma geldi; bütün ana-babalar sınırsız bir cömertlikle, eşi görülmemiş bir cömertlikle zaman harcıyorlar, para harcıyorlar ve enerji harcıyorlar çocuklarını okutmak için. Aynı anda muhakkak surette onları yok edeceği artık bilimsel olarak ispatlanmış bir dünyaya onları teslim etmeyi nasıl düşünebiliyorlar. Soru bu bence. Döne döne aradığımız tek bir cevap, kendi yaşama tarzımızı değiştirmek olabilir belki. Bana bu soruyu nihayet sen sorduğun için çok mutluyum bu kitapla ilgili, Monbiot’nun kendi kitabı için söylediği aynı şeyi biz de Ümit Şahin’le söyleyebiliriz; bizim bu kitapta yazdıklarımız eğer insanları bir şey yapmak için sevk etmiyorsa, harekete geçirmeye teşvik etmiyor ve karamsarlaştırıyorsa, hakikaten kitabı hemen geri verip parası geri alabilirler.

ÜŞ: Eğer karamsarlık yaratıyorsan insanlarda değil mi? Çünkü pek çok insanın bu konuları çok fazla dinledikleri ya da okudukları zaman söylediği şeylerden bir tanesi de bu; yani içim sıkıldı, daraldım, ki bu bizim kitap boyunca, sohbetlerimiz boyunca da sık sık yaşadığımız bir şeydi. Kendi kendimize daralıyorduk, gerçekten insana boğuntu hissini veriyor. Bu kaçınılmaz bir şey, çünkü çok çok büyük bir değişikliğin çok kısa bir sürede başarılması gerekiyor. Ama öte yandan, -bu da bir başka insan psikolojisi- böyle yaşanmaz, eğer ortada bu kadar ciddi bir sorun varsa buna karşı çıkmak zorundasınız, benim hissettiğim şey de bu. Hani kendi oturduğum yerde oturup sonumun gelmesini bekleyemem, buna karşı bir şey yapmak zorundayım.

AH: Kafayı öbür tarafa çevirip unutmaya çalışmak da galiba ikinci yöntem oluyor.

ÜŞ: O inkâr psikolojisi, ama eğer inkâr psikolojisine kapılmamayı başarıyorsanız, gerçekten bir şeyler yapmak zorundasınız. Yani herkesin yapabileceği şeyler elbette farklıdır, bunun için beste de yapabilirsiniz, bunun için kitap yazabilirsiniz, çevrenizdekilerle konuşabilirsiniz, iş yerinizdeki insanlara meseleyi anlatabilirsiniz, sohbetleriniz arasında bunu konu edebilirsiniz, pek çok şey yapılabilir. Bunlardan en önemlisi herhalde sokağa çıkmak, yani sonuçta bizim yapmaya çalıştığımız da aslında insanları sokağa çıkmaya çağırmak. Bunu giderek daha fazla insan ve daha sık yapmaya başlıyor aslında.

AH: Bu hafta sonu hem Çanakkale’de, hem Artvin’de epey büyük sayabileceğimiz eylemler vardı, doğrudan iklim değişikliği ile bağlantılı değil, ancak artık ekolojik bir yıkıma karşı tepkilerinin oluşmaya başladığını görmek iyi.

ÜŞ: İklim değişikliğiyle ilgili 8 Aralık eyleminden önce 1 Aralık’ta Ankara’da, 2 Aralık’ta İzmir’de iki tane ayrı miting olacak. İnsanlar artık bir merkezi mitingle yetinmiyorlar. Bu merkezi alınmış bir karar da değil bildiğim kadarıyla, tamamen Ankara’dakilerin ve İzmir’dekilerin “biz de sokağa çıkmalıyız” demesiyle ilgili.

AH: Dün Samsun Valiliği’nden aradılar beni ve 8 Aralık’ta bir miting olacağını duyduklarını, bizim kim olduğumuzu, niye böyle bir şey yaptığımızı sordular. “Biz de katılmak isteriz, bu bizim için uygundur” dediler. Ben daha önce hiç böyle bir şey yaşamamıştım mesela.

ÖM: Samsun’da kendileri yapmalılar.

AH: Öyle istiyorlar zaten.

ÖM: Pratisyen Hekimler Kongresi’nde, Samsun’dan çok önemli tabipler hem de çevreciler vardı konuşma yapan. Onlarla da konuştuk, dedim ki “ya 8 Aralık Cumartesi İstanbul’a gelin, ya da Samsun’da kendiniz yaparsanız da harika olur”. Çünkü bu herkesin kendi yapabileceği bir iş. BBC’nin anketinin sonucuna bakıldığı zaman, Türkiye’de insanlar, %77 oranında, “kendi hayat tarzımızı değiştirmemiz gerektiğine kaniyiz” diyorlar, bu çok önemli bir oran. Her 5 kişiden biri “muhakkak surette yapmak zorundayız” diye cevap vermiş. Bunlar çok önemli ve anlamlı rakamlar, ama bunların eyleme dönüşmesi gerekir. Bize bir sürü vakit kaybettiren n şirketlerin, hükümetlerin, bakanların, demagojik boş konuşmalarını durdurabilmenin yolu da sokağa çıkmak diye düşünüyorum. Bu kitabın bir faydası oluyorsa buna ne âlâ.

AH: İklim değişikliği bir yandan da çok hızlı ilerleyen ve bir türlü de yakalayamadığımız bir süreç haline geldi. Bütün öngörülerin yavaş yavaş değil hızla çöktüğü yerine yenilerinin geldiği bir süreç. Kitap yazıldıktan sonra neler oldu, daha iyiye gittiğimizi söyleyemeyeceğimizi biliyoru, ama ne kadar kötüye gitti basıldığından beri?

ÖM: Kitap son baskıya teslim edilene kadar hâlâ rapor okuyorduk.

ÜŞ: Bir türlü bitiremedik zaten o yüzden kitabı, sürekli yeni bir şeyler geliyor, bunu da ekleyelim diye. Ben artık bir noktada duralım demek ihtiyacı hissettim, çünkü hiç bitmeyen bir kitaba dönüşecekti.

ÖM: Evet, benimle de dalga geçmeye başlamıştı, “tabii daha senin bir sene yeni gelişmeleri de takip etmen lazım kitabı çıkartman için” diye. Fakat en önemli bulduğum iki şeyi koyabildik sanıyorum, birisi James Hansen ve beş bilim insanın daha birlikte yazdığı, Royal Society dergisinde çıkan bir yazıydı; hakikaten bir an bile bekleyemeyeceğimizi, çünkü buzlardaki çözülmeden dolayı artık küresel ısınmanın, ‘albedo flip’ denen olaylarla hiç beklenmedik yerlere, doğrusal olmayan şekilde ulaşabileceğini söyleyen ve derhal kömür santrallerini durdurmakla işe başlamamız gerektiğini söylediği çok önemli yazısıydı. Bir de Noah Diffenbaugh ve arkadaşlarının yazdığı Akdeniz’i, yani Türkiye’yi de ilgilendiren, Akdeniz’in küresel ısınmadan en çok etkilenecek, en kırılgan bölge olduğunu belirttiği raporu var. Burdur’da mesela, yüzyıl ortasına kadar, yılda 62 gün öldürücü sıcak dalgalarının yaşanmaya başlayacağına ilişkin bir rapordu o da. Ondan sonra da bir sürü başka yeni kuraklık raporu geldi ve dünyanın, hem ormanlarının hem de okyanuslarının artık bu yükü kaldıramadığı, karbondioksit emmek yerine, tam tersine geri püskürtmeye başlama sürecine girmek üzere olduğuna dair de raporlar geldi.

ÜŞ: Beni bu süreçte en çok etkileyen haber, gelişme, Kuzey Kutbu’nu kaplayan buz tabakasının erime tarihinin 20 yıl kadar geriye alınması oldu. En son 2020 ile 2030 arası diye bir tarıh verildi biliyorsunuz. Bir sene önce bu 2050 idi şimdi 2020-2030 arasına alınmış durumda. Bütün yaz dönemi boyunca Kuzey Kutbu’nun üzerinde bir deniz olacağı anlamına geliyor bu.

ÖM: Ve tek kutuplu bir dünya.

ÜŞ: Evet ama bu tabii çok başka bir tehlikeyi çok yakınımıza getiriyor, eğer dünyadaki petrol rezervlerinin %25’inin Kuzey Kutbu’nda bulunduğu bilgisi doğruysa ne olacak? Zaten şu anda 5 ülke arasında bir gerginlik var. Demek ki en fazla 20 yıl içerisinde Kuzey Kutbu’ndan petrol çıkarılmaya başlanacak, ki bu meseleyi çok vahim bir hale getirebilir. Beni en çok kaygılandıran son gelişme buydu.

AH: Bir yandan, petrolün fiyatının artmasıyla, kömüre yöneliş fena halde hızla devam ediyor.

ÖM: 150 yeni kömür santralı hesaplanıyormuş ve “en büyük iki banka da finanse edecek” deniyor. Bütün bunlar aslında kafaya sıkılan birer kurşun. Bitirelim mi artık?

AH: Galiba bitirmek zorundayız. İklim değişikliğini bitiremedik ama Agora Yayınevi’nden çıkan, Ümit Şahin’le Ömer Madra’nın, Küresel Isınma ve İklim Krizi: Niçin Daha Fazla Bekleyemeyiz? başlıklı kitabı hakkında ve dolayısıyla iklim değişikliği hakkında bir kez daha konuştuk.

(6 Kasım 2007 tarihinde Açık Radyo’da Açık Gazete programında yayınlanmıştır.)

Emekli dul Ali, fahişe Yeter’le karşılaştığında yalnızlığına bir çözüm bulduğunu düşünür. Ali Türkiye doğumlu Yeter’e aylık belli bir ücret karşılığında kendisiyle kalmasını teklif eder. Ali’nin oğlu Nejat, babasının bu seçimini onaylamamaktadır. Fakat genç bir Alman Dili Ve Edebiyatı profesörü olan Nejat, Yeter’in zorluklarla kazandığı paraları Türkiye’de üniversite okuyan kızına gönderdiğini öğrenince ona karşı sıcak duygular beslemeye başlar.  

Yeter’in ani ölümü baba ve oğulu hem duygusal hem de fiziksel olarak birbirinden daha da uzaklaştırır. Nejat, Yeter’in kızı Ayten’i bulmak üzere İstanbul’a doğru yola çıkar. Türkiye’de kalmaya karar verir ve ülkesine dönmek isteyen Alman bir kitabevi sahibi ile evleri değiş tokuş yaparlar. Fakat Nejat 20li yaşlarında olan siyasi eylemci Ayten’in Türk polisinden kaçarak Almanya’ya gitmiş olduğunu bilmemektedir.  

Yalnız ve beş kuruşsuz olan Ayten, Alman öğrenci Lotte ile arkadaşlık kurar. Lotte Ayten’in güzelliği ve siyasi durumuna karşı kayıtsız kalamaz. Lotte tutucu annesi Susanne’nın pek hoşnut olmamasına karşın, asi Ayten’i evlerinde kalmaya davet eder.  Ayten tutuklanır ve aylarca politik sığınma talebinin sonucunu bekler. Talebi reddedildiğinde sınırdışı edilir ve Türkiye’de hapse girer. Lotte tüm tutkusuyla herşeyi bırakıp Ayten’e yardım etmek için Türkiye’ye gitmeye karar verir.  

Lotte, Ayten’i kurtarmanın düşündüğü kolay olmadığının farkına vardığında, otel masrafından kurtulmak için kiralık oda arayışına başlar. Kitabevindeki tesadüfi karşılaşması Nejat’la ev arkadaşı olmasıyla sonuçlanır. Trajik bir olay Susanne’yı kızının üstlendiği görevi tamamlamak üzere İstanbul’a getirecektir. Susanne ile geçireceği duygusal anlar Nejat’ı, herşeyden elini eteğini çekmiş, Karadeniz’de bir kıyı kasabasında yaşayan babasını aramaya sürükleyecektir.